امام صادق ( ع ) مىفرماید : ده چیز است که علم را نابود مىکند:
اوّل- طمع، چرا که طمع بالخاصیّة مورث ذلّت و خوارى است و با عزّت علم جمع نمىشود.
دوم- بخل، چرا که علم نتیجه علوّ همّت است و علوّ همّت منافى بخل است که صفت خسیس است. خواه بخل در علم و خواه بخل در مال.
سوم- ریا، مثل آن که تعلیم و تعلّم از روى ریا باشد، نه از براى خدا، مثل اعتبار دنیا و جلب نفع دنیوى و زیادتى بر اقران و امثال منظور باشد.
چهارم- عصبیّت، یعنى: تعلیم از روى انصاف و معدلت باشد، نه از روى عناد و لجاج. و به حکم: «الحقّ احقّ ان یتّبع»، تابع حقّ باشد از هر که باشد و هر کجا که باشد و هر چه باشد.
پنجم- حبّ مدح است. یعنى: دوست داشتن که مردم، مدح و ثنایش گویند و در مجالس و محافل تحسینش کنند، این صفت نیز از جمله صفات خبیثه است و موجب تضییع علم است، و مانع افاضه فیوضات است بر نفس. و نیز صاحب این صفت از شایبهاى ریا خالى نیست و همیشه مطمح نظرش، تسلّط و زیادتى است بر اقران و امثال، و گذشت که این صفت، مخرّب دین و مزیّف علم است.
ششم- خوض نکردن است در مسائلى که به کنه او نتوان رسید، مثل کنه واجب الوجود و مجرّدات و بسایط، چرا که فکر در اینها، موجب تضییع اوقات است و موجب تحصیل اعتقادات باطله مهلکه.
هفتم- در پى تزیین کلام بودن و در محاورات و مکالمات و تصانیف و تألیفات، به تکلّف رعایت محسّنات معنوى و لفظى نمودن، این نیز چون متضمّن رعونت نفس و تضییع اوقات است، مذموم است.
هشتم- از حیا بیگانه بودن و با مردم رعایت أدب نکردن و جهات اعلمیّت و اصلحیّت و اسنّیّت را مرعى نداشتن.
حاصل: بى حیایى از اخبث صفات خبیثه است از براى همه، خصوص از براى اهل علم، و از براى همه فظیع و شنیع است و از براى اهل علم افظع و اشنع.
نهم- فخر و مباهات کردن و به خود بالیدن و به مال و مثال و جاه و جلال و حسن صورت و اعتدال قامت فریفته شدن، حاصل آن که به این قبیل امور اعتبارى سریع الزّوال دل دادن، و به زبان حال به مضمون این بیت:
اى زمین بر قامت رعنا نگر زیر پاى کیستى بالا نگر
گویا شدن.
غافل از آن که حال امثال این امور آن است که گفتهاند: به مال و جمال خود مبال، زیرا که آن به شبى مىرود و این به تبى، و همچنین است امر در سایر شئون و اعتبارات دنیوى چنانکه گفتهاند:
به عزّت مبال و ز ذلّت منال که این هر دو را زود باشد زوال
دهم- به دانسته خود عمل نکردن و عمل را که نتیجه علم است به کار نبردن.
قال عیسى بن مریم علیه السّلام: أشقى النّاس من هو معروف عند النّاس بعلمه مجهول بعمله.
حضرت عیسى على نبیّنا و اله علیه السّلام، مىفرماید که: شقىترین مردمان کسى است که مشهور باشد در میان مردم به علم، و مجهول باشد به عمل. یعنى: با وجود علم، عمل به علم خود نکند
مصباح الشریعة، شهید ثانی ،ص: 408
