در آیه 51 سورهى بقره، سخن از وعدهى چهل شب با موسى است، «واذ واعدنا موسى أربعین لیلة»، ولى در اینجا سى شب به اضافهى ده شب، که به فرمودهى امام باقر علیه السلام فلسفهى این کار، آزمایش بنىاسرائیل بوده است. در روایات مىخوانیم: سى شب آن در ماه ذىالقعده و ده شب آن در اوّل ماه ذىالحجّه بوده است. «2»
با آن که حضرت موسى چهل شبانه روز را به طور کامل در کوه طور بوره است، (چنانکه در تورات سِفر خروج نیز آمده است،) ولى تعبیر به چهل شب، ممکن است به این دلیل باشد که مناجاتها اغلب در شب صورت مىگیرد و یا آنکه در قدیم تقویم براساس ماه بوده و ماه در شب نمایان است، لذا براى شمارش ایّام نیز از شب استفاده مىشده است.
تغییر برنامه بر اساس حکمت، مانند تغییر نسخهى پزشک در شرایط ویژهى بیمار، اشکال ندارد. لذا سى شب با اضافه شدن ده شب به چهل شب تغییر نمود.
چنانکه «بداء» در مورد خداوند، به معناى تغییر برنامه براساس تغییر شرایط است، البتّه تمام این تغییرات را خداوند از قبل مىداند، همان گونه که گاهى پزشک از قبل مىداند پس از دو روز عمل به این نسخه، وضع بیمار تغییر کرده و نیاز به دارو و نسخهاى دیگر دارد. و دربارهى خداوند هرگز به معناى پشیمان شدن یا تغییر هدف و یا کشف نکتهاى تازه و تغییر
______________________________
(5). ذیل آیه 142 سوره اعراف (6). تفسیر نورالثقلین
موضع نیست، زیرا این معانى از جهل و محدودیّت سرچشمه مىگیرد که مربوط به انسان است؛ امّا خداوند در مسیر امتحان و تربیت انسان این تغییرات را انجام مىدهد.
در «اربعین» و عدد چهل، اسرارى نهفته است، این عدد، در فرهنگ ادیان و در روایات اسلامى جایگاه خاصّى دارد، چنانکه مىخوانیم:
* در زمان حضرت نوح علیه السلام، براى عذاب کفّار، چهل روز باران بارید.
* چهل سال قوم حضرت موسى در بیابان سرگردان بودند.
* پیامبر صلى الله علیه و آله چهل روز از خدیجه جدا شد و اعتکاف کرد تا غذاى آسمانى نازل شد و مقدّمهى تولّد حضرت زهرا علیها السلام فراهم گردید.
* رسول خدا صلى الله علیه و آله در چهل سالگى مبعوث شد.
* انسان تا چهل سالگى زمینهى کمال روحى ومعنوى دارد؛ امّا پس از آن دشوار مىشود.
* چهل روز اخلاص در عمل، عامل جارى شدن حکمت از قلب به زبان است.
* چهل بار خواندن بعضى سورهها و دعاها براى فرج و رفع مشکلات سفارش شده است.
* چهل روز پذیرفته نشدن اعمال از جمله نماز، پیامد بعضى گناهان است.
* چهل مؤمن اگر به خوب بودن مردهاى شهادت دهند، خداوند او را مىآمرزد ... «1» بعضى کتابها نیز با محوریّت عدد چهل، مانند چهل حدیث نوشته شده است. «2»
______________________________
(1). سفینةالبحار، ج 1، ص 504- 505. (2). تفسیر فرقان و اربعین در فرهنگ اسلامى، سید رضا تقوى
چهار صد نکته از تفسیر نور، ص: 222 - 224
