قال الصّادق علیه السّلام: ذکر الموت یمیت الشّهوات فی النّفس، و یقطع منابت الغفلة، و یقوّى القلب بمواعد الله تعالى، و یرقّ الطّبع، و یکسر اعلام الهوى، و یطفئ نار الحرص، و یحقّر الدّنیا.
حضرت امام صادق علیه السّلام مىفرماید که: یاد کردن مرگ و به یاد مرگ بودن، مىمیراند و بر طرف مىکند شهوتها و خواهشهاى نفس را، و قلع مىکند. هر چه را که مورث غفلت است. و قوّت مىدهد میل به جانب خدا را، و دل را نرم مىکند، و آثار و علامات هوا و هوس را درهم مىشکند، و آتش حرص را خاموش مىکند، و دنیا را در نظر او بى قدر و بى اعتبار مىکند.
و هو معنى ما قال النّبیّ صلّى الله علیه و آله: فکر ساعة خیر من عبادة سنة، و ذلک عند ما یحلّ اطناب خیام الدّنیا، و یشدّها فی الآخرة.
و همین معنى است تفسیر کلام حضرت رسالت پناه صلّى الله علیه و آله، که فرموده است: «فکر ساعة خیر من عبادة سنة»، یعنى: فکر کردن یک ساعت، بهتر و فاضلتر است از عبادت یک سال. امّا فکرى که از براى آخرت و از براى بى اعتبارى دنیا باشد و فکر مردن و فکر کوچ کردن از دنیا، و وا کردن طنابهاى خیمههاى دنیا و زدن خیمه در آخرت باشد، نه فکر دیگر. و معلوم است که هر که فکر مردن مىکند و مردن نصب العین او است و از مردن غافل نیست، گفتار و کردارش البتّه نیکو خواهد بود و پیرامون بدى نخواهد گشت.
و لا یشکّ بنزول الرّحمة على ذکر الموت بهذه الصّفة، و من لا یعتبر بالموت، و قلّة حیلته، و کثرة عجزه، و طول مقامه فی القبر، و تحیّره فی القیامة، فلا خیر فیه.
و هر که مردن را به خاطر بیارد و به نحوى که مذکور شد، او را ملاحظه کند تا او در این فکر است، بلا شکّ رحمت الهى بر او نازل مىشود و غرق رحمت الهى است. و هر که از مردن عبرت نمىگیرد و بیچارگى و عاجزى خود را در وقت مردن و بعد از مردن به خاطر نمىآرد و توقّف بسیار در قبر و حیرانى روز قیامت را ملاحظه نمىکند، پس امید خیر و خوبى در او نیست.
قال النّبیّ صلّى الله علیه و آله: أکثروا ذکر هاذم اللّذّات، قیل: و ما هو یا رسول الله؟
فقال: الموت.
حضرت پیغمبر صلّى الله علیه و آله مىفرماید که: بسیار به خاطر بیاورید، محو کننده لذّتها را.
پرسیدند که: چه چیز است آن؟ فرمود: مردن.
فما ذکره عبد على الحقیقة فی سعة الاّ ضاقت علیه الدّنیا، و لا فی شدّة الاّ اتّسعت علیه.
مىفرماید که: به خاطر نمىآرد مردن را کسى در حال وسعت و فراخى عیش، مگر آن که آن عیش به او تنگ مىشود، و به خاطر نمىآرد او را کسى در حال تنگى، مگر آن که آن تنگى بر او فراخ مىگردد. چه، در اوّل هر گاه در عین عیش و عشرت باشد و به خاطر بیاورد که وقتى خواهد آمد که همه اینها را باید گذاشت و در قبر پر وحشت و تاریک تنها خوابید، و هر چه کرده است و گفته است از زمان تکلیف تا زمان فوت، همه را باید به حسیب لطیف خبیر، عرض کرد و حساب داد.
جمیع لذّات و تنعّمات بر او منغّص و ناگوار مىشود، و در ثانى هر گاه در عین تنگى و تلاطم هموم و غموم باشد و به خاطرش بگذرد، موت و ملایمات موت، تنگى و غم، به وسعت و شادى مبدّل مىشود و به خود خواهد گفتن که: هر گاه آخر حیات و زندگى، این چنین شداید و سختیها باشد، اگر چند روزى به سختى بگذرد سهل است و به خود آسان مىکند.
و الموت اوّل منزل من منازل الآخرة و أخر منزل من منازل الدّنیا، فطوبى لمن کان اکرم عند النّزول باوّلها، و طوبى لمن احسن مشایعته فی أخرها.
مىفرماید که: موت، اوّل منزلى است از منزلهاى آخرت، و آخر منزلى است از منزلهاى دنیا. خوشا حال کسى که در وقت نزول موت، اوّل منزل آخرت به او سبک باشد، بلکه خوشتر از دنیا باشد، و خوشا حال کسى که مشایعت برادر مؤمن را بعد از موت آن مؤمن، که آخر منزل از منازل دنیاى او است، خوب بجا بیارد و رعایت حقّ ایمان را فراموش نکند. بنا بر این، تفسیر ضمیر «مشایعته» راجع است به موت، و مراد از «موت» میّت. یا آن که مفاد عبارت دوم نیز، مفاد فقره اوّل باشد و تعبیر مختلف. و حاصلش این باشد که: خوشا حال کسى که آخر منزل از منازل دنیا از براى او نیکوتر باشد، از منزلهاى پیشتر. یعنى: قبر او وحشت و ظلمت نداشته باشد و حساب و سؤال منکر و نکیر و سایر أهوال قیامت به او آسان گذرد.
و الموت اقرب الأشیاء من ولد ادم، و هو یعدّه أبعد، فما اجرا الانسان على نفسه، و ما أضعفه من خلق.
مىفرماید که: موت نزدیکترین چیزها است به آدمى و او، او را دورتر از همه چیز قیاس مىکند. و چه جرأت عظیمى است که انسان دارد بر نفس خود، با وجود ضعف بنیه و خلقت، و فکر عاقبت نمىکند.
و فی الموت نجاة المخلصین، و هلاک المجرمین، و لذلک اشتاق من اشتاق إلى الموت، و کره من کره.
مىفرماید که: موت باعث نجات مخلصان است از زحمت دنیا، و موجب هلاکت و عذاب گناهکاران است. و از این جهت است که زهّاد و عبّاد و مخلصین، مشتاق موت هستند، و آرزوى موت مىکنند، و گناهکاران از موت مىترسند و از موت کراهت دارند.
قال النّبیّ صلّى الله علیه و آله: من احبّ لقاء الله، احبّ الله لقاءه، و من کره لقاء الله کره الله لقاءه.
حضرت پیغمبر صلّى الله علیه و آله مىفرماید: هر که دوست مىدارد لقاى رحمت پروردگار را، حضرت پروردگار نیز دوست مىدارد لقاى او را، و رحمت خود را شامل حال او مىکند. و هر که کراهت دارد ملاقات موت و ملاقات رحمت الهى را، او نیز ملاقات او را کراهت دارد و از رحمت او بى نصیب خواهد بود.
ترجمه مصباح الشریعة،شهید ثانی ، ص:506 - 511
