راههای حصول به مقام صبوری و حلم و تحمل چیست؟ اصولا انسان شکیبا چه خصوصیاتی دارد؟ مقام صبر چیست و کجاست؟
پاسخ:
مقدمه: روایات و آیات زیادی در مورد صبر و فضائل آن و نتایج دنیایی و اخروی آن سخن به میان آوردهاند و انسان را تشویق نمودهاند که به این صفت آراسته شود. در این بحث در باب راههای تحصیل صبر، تحمل و حلم سخن خواهیم گفت. قبل از شروع بحث باید اشاره کنیم که برخی از روایات، صبر را سه قسم (صبر بر معصیت، مصیبت و طاعت)(1) نمودهاند. پس این تقسیم بندی را محور بحث قرار میدهیم. البته باید گفت که برخی از راههای کسب و رسیدن به صبر مربوط به شناخت و بینش و درک صحیح فرد نسبت به جهان، خداوند و صفات او و مقام انسان و رابطة او با هستی میشود و برخی نیاز به ممارست و تمرین دارد و برخی دیگر جنبة عاطفی و محبتی دارد.
راههای تحصیل صبر: الف. در مقام طاعت. ب. در مقام معصیت. ج. در مقام مصیبت.
الف. کسب صبر در مقام طاعت1. شناخت و تأمل در رابطه خود و خدا: کسی که خداوند را ولی نعمت خود میداند و همة دار و ندار خود را متعلق به او میداند برخود لازم میبیند که سستی و تنبلی را کنار بگذارد و با اطاعت از دستوراتش از او سپاسگزاری کند.
2. محبت و عشق به خدا و ائمه ـ علیهم السلام ـ : کسی که به خداوند و ائمه اطهار ـ علیهم السلام ـ عشق میورزد سعی میکند که در عمل نیز پیرو آنها باشد و از دشمنان آنها دوری کند و در هر امری به الگوی صالح خود بنگرد و طبق آن عمل کند.
3. تمرین و ممارست: کسی که مورد تربیت اسلامی قرار بگیرد قبل از بلوغ به تمرین عبادات مشغول میشود. به عنوان مثال فردی که از کودکی با مفاهیم و اعمال نماز آشنا نشود در بزرگی برایش دشوار است که یک دفعه نماز را شروع کند.
4. تأمل در هدف از عبادت: عبادت تنها برای رشد و کمال معنوی ماست و از عبادت چیزی به خداوند افزوده نمیشود.
5. طاعت لذت پایدار آخرت را برای ما به ارمغان میآورد، ولی تنبلی و عدم اطاعت ندامت جاوید را در پی دارد.
6. غفلت زدایی: انسان هر لحظه نیاز به موعظه (نوار، کتاب، جلسه، دوست صالح و...) دارد. انسان گاهی با این که اگر تأمل کند میداند که باید مطیع خداوند باشد ولی گاهی به خاطر غفلت (اشتغال به کار، زندگی، تعلقات مادی، دوستان مادی و...) نسبت به امور اخروی سستی به خرج میدهد. مثلاً با عجله نماز واجب را میخواند تا بیشتر با دوستانش خوش و بش کند.
7. دعا: دعای همیشگی (کم و مداوم) و هم چنین ذکر و تلاوت قرآن باعث غفلت زدایی میشوند و دیگر این که انسان میتواند از خداوند در دعاهای خود بخواهد که او را از زمره صابران قرار دهد. ربّنا افرغْ علینا صبراًو...(2)
8. توجه به مرگ (تشیع جنازه رفتن، وصیت نامه نوشتن، و محاسبه نفس کردن...)
9. تأمل در این که افراد با«ایمان» از آرامش و اطمینان خاطر برخوردارند. و بدانیم که بین اطاعت و ایمان رابطه مستقیم است (ایمان محکمتر میشود).
10. دوستی با افرادی که نسبت به عبادات جدیاند و صبر در اطاعت خداوند دارند.
11. ایجاد انگیزه در اطاعت (توجه به نعمتهای خدا، تأمل در عاقبت سستی و غفلت، دیدن افراد با ایمان و عالمان خداشناس، خواندن روایاتی که انسان را به عبادت تشویق میکند، مخالفت با شیطان، با اطاعت خدا و خشنودی خداوند . راه یافت به مقام رشد و کمال، توجه به این که فردا دیر است و ممکن است وقتی برای جبران نداشته باشیم. استفاده از تشویق در موقع طاعت و تنبیه در موقع معصیت مثل روزه گرفتن.
ب. کسب صبر در مقام معصیت1. توجه به حقیقت گناه: گناه یعنی حرکت در خلاف مسیر رشد و بالندگی (مخالفت با خدا و ائمه و...)
2. معصیت یعنی ناسپاسی تمام نعمتهای الهی (مادی، مثل چشم و گوش... و معنوی مثل نعمت تشیع و هدایت به واسطه ائمه ـ علیهم السلام ـ ).
3. غفلت زدایی: مومن عمداً گناه نمیکند، او آگاه است که گناه یعنی مخالفت با محبوبترین دوست (خدا) پس باید دائماً در حال توجه باشد تا مبادا تن به خواهشهای شیطان، دوست ناباب و نفس اماره بدهد، برخی از راه های غفلت زدایی از این قرارند: 1. انس با دعا و قرآن و ذکر (پیوسته وکوتاه مدت). 2. دوستی با صالحان. 3. دوری از افراد ناصالح. 4. توجه به مرگ. 5. نوشتن وصیت نامه. 6. اهتمام به نماز. 7. توبه از گذشته. 8. زیارت مشاهد شریفه و قبور ائمه ـ علیهم السلام ـ و.... 9. شرکت در مجالس موعظه، تفسیر قرآن و....
4. دعا: توجه به دعاهایی که مربوط به ترک گناه و انجام عبادت است (مفاتیح و صحیفه سجادیه) .
5. توجه به ناظران اعمال (خداوند، ملائکه الهی، امام زمان (عج) و حتی برخی از صاحبان کرامت.)
6. مقام فردی که به خاطر خداوند ترک گناه و لذت میکند، بسیار بالاست (در روایت داریم خداوند نزد ملائکه خود افتخار میکند به بندة خودش.)
7. گناه یعنی تن دادن به ذلت آنی دنیا و از دست دادن لذت پایدار آخرت (که این امر از نظر عقل سالم، پسندیده نیست).
8. گناه کار از منزلت خود نزد خداوند غافل است (کرامت، فضیلت بر همه موجودات، خلیفه و جانشینی خداوند بر زمین).(3)
9. توجه به عزت و آبرومندی انسانهای دیگر نزد خداوند و حفظ حریم آنها (غضب، ظلم، گران فروشی، دشنام و ناسزا و...)
10. استغفار و طلب بخشش گناهان: انسان هر قدر معصیت کند جسارت بیشتری در حریم شکنی خالق و خلق او پیدا میکند پس باید مراقب بود (اگر دل برادر دینی خود را شکست، دل او را نیز به دست آورد.)
11. دانستن مقامات انسانهایی که با عبادت و ترک معصیت به مقامات و کرامتهای زیادی رسیدند.
12. تشویق و تنبیه: اگر گناهی مرتکب شد جریمه شود (صدقه دادن، کمک زیادتر به دیگر....) و در موقع اطاعت خود را تشویق کند (رفتن به سفر، مهمانی، خریدن عطر، نوار دینی و...).
13. گناه و ایمان رابطه معکوس دارند هر قدر انسان گناه کند باعث ضعف ایمان او میگردد که آن هم در ناصبوری و... مؤثر است.
ج. کسب صبر در مقام مصیبتها و مشکلات (مرگ و میرها، مریضیها، ناکامیها و...)1. شناخت خداوند و صفات او (حکیم، عالم، حیّ، قادر و بینیاز): کسی که به خداوند ایمان دارد و با مطالعه دقیق به مقام او آشنا شده است، متوجه میشود که حوادث قضا و قدر بر اساس حکمت و رشد انسان است.
2. اصلاح جهان بینی و ایدئولوژی خود: ما باید دید و بینش خودمان را بر اساس مفاهیم والای اسلام اصلاح کنیم طبق نظر اسلام ما از دو بعد روح و جسم هستیم بعد روحی ما هرگز از بین نمیرود و انسان اصل زندگی و حیات خود را در پیش رو دارد (آخرت).
3. غفلت زدایی: انسان مؤمن بخاطر این که با امور مادی و محسوسات سرو کار دارد و از سویی هر روز با انسانهای دیگر (خوب و بد) در ارتباط است، مسئولیتهای زندگی را بر دوش دارد (کار، خانواده، تحصیل و ...) از حقیقت غافل میشود، فراموش میکند که دنیا محل ماندن نیست و این که برای رشد و تکامل باید تلاش کند و این که تمام کارهای خداوند از روی حکمت است و... بنابراین نیاز دارد پیوسته رابطه معنوی خود را با خالق خود، خلق و طبیعت او حفظ کند (ذکر، دعا، توجه به نعمتهای مادی و معنوی خود، توجه به نعمت سلامت، تأمل در زندگی حادثه دیدگان و یا جوانانی که ناگهان از دنیا میروند و این که مرگ امری حتمی است، دوستی با افراد مؤمن و...).
4. تأمل در فضائل مصیبت زدگان در روایات و قرآن (بشارت بهشت، اجر هزار شهید).
5. در روایت داریم که انسان آنچه را که با صبر به دست میآورد بیشتر از آن است که با بلا از او فوت میشود(4) (مثلاً در جامعه افرادی یافت میشوند که موفقیت خود را مرهون سختیهای طول زندگی (مرگ والدین، نابینایی، مرگ فرزند، هجرت از وطن و... میدانند).
6. توجه به این که جزع و بیصبری بیفایده است،(5) و مانع آنچه اتفاق افتاده نمیشود و دیگر این که آینده را نیز خراب میکند.
7. بررسی احوال مقربان درگاه الهی و ابتلاء و صبر آنها(6) (پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ ، زینب کبری، امام خمینی مرگ پدر در کودکی، هجرت و شهادت فرزند و...) .
8. در روایت داریم که خداوند به هرکسی که در مصیبت صبر کند صبر بیشتر میدهد و این که مصیبت را به اندازه صبر او میدهد.
9. احادیث و تجربه بیان میدارند که به دنبال هر غمی شادی و راحتی است.(7)
ای دل صبور باش و مخور غم که عاقبت
این شام صبح گردد و این شب سحر شود
10. مصیبت از نزد حق تعالی است. او که حکیم است و جز خیر و صلاح ما چیزی نمیخواهد.(8)
هر نیک و بدی که در شمار است
چون در نگری صلاح کار است
11. در روایت داریم که اگر انسان میدانست خداوند چه اجری برای او بخاطر این مصیبتش در نظر دارد آرزو میکرد که بدنش با قیچی تکه تکه شود و اجر آن را ببرد یا این که وقتی انسان مصیبت دیده در آخرت با پاداش عظیم خود به خاطر آن مصیبت روبرو میشود آرزو می کند که ای کاش هیچ دعایی ازمن مستجاب نمیشد و مصیبت دیده میشدم و اجر میبردم.(9)
12. واقع بینی: دنیا به بلاء پیچیده شده است(10) و محل آزمایش انسان است. موارد آزمایش بسیار است (انسانهای دیگر، بلاها، دوستی ها و دشمنیها و...) خداوند با بلاها زمینه رشد مؤمن را فراهم میکند و مؤمن با اختیار خود دست به گزینش بهترین ها میزند
هر که در این بزم مقربتر است
جام بلا بیشترش میدهند
از سویی دیگر انسانی که میداند جهان هستی براساس نظام احسن است و مشکلات و سختیها جزء این نظام است حتماً بینش عالمانهای از حوادث خواهد داشت.
13. توجه به عاقبت کم تحملی و بیصبری (نرسیدن به هدف و...)
14. هر کس در دو صبر قبلی (بر طاعت و بر معصیت) خوب عمل کند یعنی مؤمن حقیقی شده باشد، تحمل بالاتری در این صبر پیدا میکند. (صبر بر مصیبت)
15. پرهیز از افکار منفی از جانب خود و دیگران و توجه به افکار مثبت «من میتوانم»، «من راه حل خوبی مییابم»، «با کمک دیگران مشکل خود را حل میکنم» (اندیشهها در اعمال تأثیر دارد یعنی هر عملی با اندیشه شروع میشود.)
16. تحمل و صبوری باعث پاداش میشود و جزع و بیتابی باعث از دست ادن اجر (صبوری) و شدیدترین مصیبت میشود.
17. با افرادی که مشکلات زیادی داشتهاند و با تحمل آنها را حل کردهاند و با آنها کنار آمدهاند آشنا و دوست شویم.
18. به فرموده قرآن خداوند با صابران است(11) و او افراد صبور را دوست دارد.(12)
19. در روایت داریم که از مصیبتها و مشکلات خود نزد دیگران شکایت نکنید، چرا که نزد آنها ذلیل میشوید (البته این منافات ندارد که انسان دنبال راه حل باشد و با افراد باتجربه مشورت کند و از خدا بخواهد او را صبر بیشتری عطا کند.)
خصوصیات فرد شکیبا: با توجه به بحثهای گذشته باید گفت انسان شکیبا مؤمن حقیقی است که مقام بندگی خود را رعایت میکند و حریم خدا و خلق او را نمیشکند دل به دستورات خدا میسپارد و از گناهان گریزان میباشدو با دل و جان به سراغ مشکلات میرود، با آنها دست به گریبان میشود، عاقلانه و با مشورت آنها را حل میکند و هر امری در دنیا را یک امتحان الهی در این دنیا میداند و سعی میکند که از این امتحان با رعایت فرامین دینی سربلند بیرون آید.
مقام صبر: در قرآن شریف وقتی سخن از صبر به میان میآید به دنبال آن بحث از بشارت(13) و پاداش الهی و اجر مضاعف به میان میآید و از آن بالاتر این که خداوند با فرد صبور است و دوست و عاشق اوست و در روایت نیز صبر را منشأ همة موفقیتها و اطاعتها معرفی کرد و آن را نسبت به کارها و خیرات به منزله سر و بدن شمرده است (همانگونه که سر انسان نقش حیاتی و مرکز فرماندهی و ریاست نسبت به بدن انسان دارد، صبر هم مثل سر است نسبت به اعمال و خیرات)(14) یکی از راههای مفید برای کسب صبوری توجه به ثمرات حلم و صبوری (آقایی،آسایش، امنیت، پیروزی، فرو بردن خشم، محبوب مردم، دوستان زیاد، هم نشین خوبان،) و آفات بیصبری است.
حرف آخر: مقام صبوری تنها با اطاعت و ترک گناه حاصل میشود و این امر در زندگی افراد مؤمن صابر، واضح است. هر چه ایمان قویتر شود صبوری بالاتر میرود و هر چه صبر زیادتر شود مواد امتحان الهی (مشکلات) سخت میشود.
البته انسان آگاه به استقبال امتحانهای مرحله بالاتر میرود. چون که می داند با همین آزمایشهاست که به کلاس بالاتر ایمان و بندگی راه مییابد و خود را یک قدم به رشد و کمال و مقام قرب نزدیکتر میکند. در آخر باید اشاره کنم که دستورات دینی مکمل یکدیگرند و انجام هر کدام، مؤثر در دیگری است مثلاً یتیمنوازی در صبوری انسان و مواجه با سختیهای دیگر تأثیر دارد و....
نرم افزار پاسخ
________________________________________
پاورقی:
1. میزان الحکمه، (صبر).
2. بقره:250. پروردگارا پیمانه شکیبایی و استقامت را بر ما بریز.
3. مصباح یزدی، محمد تقی، به سوی خودسازی، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1380، ص 17.
4. میزان الحکمه، (صبر).
5. قمی، عباس، خلاصه معراج السعاده، موسسه در راه حق، ص 226.
6. همان.
7. همان.
8. همان.
9. حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه، ج 1، بحث دعا.
10. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، باب صبر.
11. بقره:153.
12. آل عمران:146.
13. بقره:156.
14. کلینی، اصول کافی، باب صبر.
