در بین راه مکه و منی مسجدی به نام حصبه یا حصباء اندکه بعد از ابطح *بود رسول اکرم (صلی الله علیه و آله ) در حجة الوداع در آن مکان نماز خوانده و استراحت نمودند انجام این اعمال در این مکان نیز تحصیب نامیده شده است[3] . درمنابع علت علت نزول و استراحت پیامبر ، انجام عمره در حجه الوداع توسط عایشه ذکر کردهاند چرا که عایشه به جهت اینکه در آن زمان در عادت ماهیانه بوده ، نتوانست اعمال عمره را انجام دهد ، عایشه با شکایت به پیامبر که دیگر همسران آن حضرت عمره را به جای آورده ولی وی نتوانستند انجام دهند ، رضایت پیامبر را برای انجام اعمال عمره گرفت و پیامبر نبز در این مکان ماند تا وی اعمال عمره اش را به جای آورد [4]
دربرخی منابع شیعه و تمام منابع اهل سنت نقل شده مستحب است حاجی هنگام کوچ از منی به سمت مکه در روز سیزدهم ذیحجه در وادی محصب (ابطح) فرود آید به پشت دراز بکشد و اندکی استراحت کند .[5] البته برخی فقهاء شیعه این عمل را جزء مناسک حج ندانستند و مستحب بودن آن را از باب متابعت از پیامبر است[6] .البته برخی فقهاء شیعه به علت اینکه عایشه این عمره را از روی حسادت نه ازبرای رضای الهی انجام داده تحصیب را سنت نمی دانند بلکه بخاطر نزول و توقف پیامبر از جهت انتظار عایشه بود پس متابعت از آن حضرت خوب است .[7]
اززمان شروع فرش نمودن سنگریزه مسجد الحرام و اینکه توسط چه کسی صورت گرفته اطلاعی در دست نیست . فقط در منابع نقل شده سمت شرقی مسجد الحرام باغچه هایی بوده که با سنگریزه پوشانده بودند . و روی همین سنگریزة باغچه ها با انداختن دستمال و یا سجاده نماز می خواندند.[8] زمین مسجد الحرام تا سال 1325ق از سنگریزه پوشیده بوده است .[9]
درباره مسجد النبی گزارش شده روزی زمین مسجد النبی توسط باران گلی شده بود شخصی در لباس خود سنگ ریزه آورد و در زیرش فرش نمود تا نماز بخواند پیامبر (صلی الله علیه و آله ) کار او را نیکو شمرد و بعد از آن دستور داد داخل مسجد را با سنگریزه فرش نمودند[10]. تا اینکه لباس گلی نشود .[11] سمهودی نقل کرده که اولین بار مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) در زمان حضرت رسول (صلی الله علیه وآله ) با سنگریزه فرش شد .[12] به نقل ،ابن عمر عمر بن خطاب اولین کسی بود که کف مسجد النبی (صلی الله علیه و آله ) را سنگریزه پهن نمود( تا گرد و غبار خاک بلند نشود ) گویند آن سنگریزه ها را از وادی مبارک یعنی وادی عقیق* آوردند [13] بنا به نقل دیگر وی پس از توسعه مسجد النبی ، کف آن را با حصیر فرش نمود [14]. اما این قول ، با گزارشی که در دیگرمنابع نقل شده که در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و به دستور آن حضرت مساجد با سنگریزه فرش شدند مغایرت دارد[15].ابو سعید خدری در روایتی گوید : روزی در مسجد النبی بر پیامبر وارد شدیم و پرسیدیم ؛ ای پیامبر خدا ، کدام مسجد بر اساس تقوی ساخته شد ؟ پیامبر مشتی سنگریزه از کف مسجد برداشت آن را بر زمین پاشید و فرمود « هذا مسجی و مسجدکم » یعنی مسجد مد ینه .[16] حتی در منابع آمده، پیامبر همگام با مردمدرموقع نماز گزاردن از حصیر استفاده نمودند . [17] ابن بطوطه نیز در سفر نامه خود مسجد شریف پیامبررا به شکل مستطیلی که چهار طرف آن را محوطه سنگفرش فرا گرفته بود و در وسط آن صحنی قرار داشت که کف آن با سنگریزه مفروش شده بود توصیف نموده است . [18] بنا به نقلی دیگر در زمان خلافت عثمان کف مسجد با سنگهای سیاهی که از سرزمین حره آورده بودند پوشیده شد .[19] در حالیکه ابن عبد ربه نقل کرده در زمان حکومت عمر بن عبد العزیزتمام صحن مسجد مفروش به سنگ ریزه بوده است .[20] و نقل شده پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) اصرار بر سجده کردن بر زمین داشت . به همین دلیل است، از نظر فقهی سجده بر خاک بهتر از سنگریزه است. [21]و همچنین خارج کردن سنگ ریزه ها از مسجد از باب تیمن و تبرک هم که باشد حرام اعلام شده است .[22]و در صورت خارج کردن باید بر گردانده شود .[23] نیز از مسائل دیگریکه درباره این سنگریزه ها وجود دارد این است که ، چون آن زمان در فصل گرما سنگریزه ها بر اثر تابش خورشید گرم می شدند ، نماز گزاران سنگریزه ها را در دست خود نگه می داشتند ، تا به طور موقت از تابش خورشید جلوگیری کنند و به هنگام سجده پیشانی بر روی آنها بگذارند .[24]
1- تاج العروس ، ج 1 ، ص426 ؛ لسان العرب ،ج 1، ص 318-319 ؛ العین،ج 3، ص123 ؛ صحاح، ج1 ، ص 112.
[2] - تاج العروس، ج 1، ص 426؛ العین، ج3 ،ص123 ؛ لسان العرب، ج1 ،ص318- 319 ؛ صحاح، ج1 ،ص112.
[3] -لوامع صاحبقرانی ، ج 8 ، ص 246- 247و 462 .؛ المجموع ، 8 ، ص 253 ؛ تحریر الاحکام ، ج 2 ، ص 14؛ لسان العرب ، ج 1 ، ص 318 ؛ مجمع البحرین ، ج 2 ، ص 43 .
[4] -تاریخ طبری ، ج3 ، ص 149 ؛ سیره ا بن هشام ، ج 2 ، ص 602 ؛ سبل الهدی ، ج8 ، ص 484 .
[5] -جواهرالکلام ، ج 20 ، ص 57 ؛ حدائق الناضره ، ج 17 ، ص 136-137 ؛ المجموع ، ج 8 ، ص 253 والفتح الربانی ، ج12، ص 231 ؛ الخلاف ، ج2 ، ص359 الموتلف من المختلف ، ج 1 ، ص398 .
[6] -جامع المقاصد ، ج 3 ، ص 271 ؛ الدروس الشرعیه ، ج 1 ، ص 464 ؛ المجموع ، ج 8 ، 252 ؛ عمده القاری ، ج 10 ، ص 101 ؛ فتح الملک المعبود ، 2 ، ص 188و 192 .
[7] -لوامع صاحبقرانی ، ج 8 ، ص 247 .
[8] - میقات حج، ج48، ص70.
[9] - مرآه الحرمین ،ص 217.
[10] - وفاء الوفاء ،ج 2، ص 190.
[11] - صحیح ابن خزیمه، ج 2 ،ص 271.
[12] - وفاء الوفاء، ج 2، ص 190.
[13] - مجمع الزوائد، ج 1،ص 566 ، اخبار المدینه المنوره،ج 1،ص 148 ؛ وفاء الوفاء،ج2 ،ص 190 .
[14] -وفا الوفاء ، ج 2 ص 190 ؛ البلدان ،ص 81 ؛ النهایه فی غریب الحدیث و الاثر ، ج 1 ، ص 393 .
[15] - - البلدان، ص 81 ؛ النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، ج 1 ،ص 393 ، وفاء الوفاء ، ج2 ،ص 190 ، محاضرات الادباء، ج 2، ص 456 .
[16] -صحیح مسلم ، ج 15 ، ص 1398 .
[17] - صحیح مسلم ، ج 2 ، ص 62 و 128 . ؛ هیلن برند ، ص 59 .
- [18] سفر نامه ابن بطوطه ،ص 117.
[19] - ساختمان حرم نبوی مدینه منوره ، ص 29 .
[20] - مسجد شریف نبوی ، ص 107 .
[21] - مسماه عقاید شیعه ، ص 260 .
[22] - السرائر (ابن ادریس) ،ج1 ،ص648 ؛وفاء الوفاء ، ج 2 ،ص 190 ؛ المبسوط (طوسی) ،ج 1، ص 385.
[23] - وفاء الوفاء، ج2 ،ص 190.
[24] - النهایه فی غریب الحدیث ج1 ص 393 ؛ راهنمای حقیقت ص 519
