1- امام موسى بن جعفر علیه السلام فرمود: از ما نیست کسى که هر روز از نفس خود حسابرسى نکند، اگر عمل خوب کرده (بر آن بیفزاید) و از خدا بخواهد نیکىاش زیادتر شود و اگر عمل بد کرده از آن استغفار کرده و توبه کند.
2- امام صادق علیه السلام فرمود: هر گاه یکى از شما بخواهد هر چه از خدا مسألت مىکند خداوند به او بدهد باید از همه مردم ناامید شده و امیدى جز به خداوند عزیز نداشته باشد، زمانى که خداوند به این حالت از قلب او اطلاع پیدا کرد چیزى از خدا سؤال نمى- کند مگر که خدا به او بدهد. پس محاسبه و حسابرسى کنید نفس خودتان را پیش از آنکه از آن حسابجوئى شوید، همانا در قیامت پنجاه محل بازرسى است که معطلى در هر کدام به هزار سال مىرسد، سپس امام این آیه را قرائت فرمود: «در روزى که اندازهاش پنجاه هزار سال است از آنچه مىشمارید». (سجده/ 32) 3- ابو حمزه ثمالى گوید: امام على بن الحسین علیه السّلام مىفرمود: اى فرزند آدم! تو همواره در خیر هستى مادامى که از خود برایت واعظ و اندرز دهندهاى باشد (همواره خود را وعظ و اندرز دهى) و قصدت بر حسابرسى نفست باشد و ترس (از عذاب الهى) پوشش روئینت و حزن (بر لغزشهایت) پوشش زیرینت باشد، اى فرزند آدم! همانا خواهى مرد و در محشر برانگیخته خواهى گشت و در برابر خداوند ایستاده خواهى شد، پس آماده جواب (اعمالت) باش.
4- ابو ذر گوید: به پیغمبر عرض کردم: اى رسول خدا! صحف ابراهیم علیه السّلام چه بود؟ پیغمبر (ص) فرمود: همه صحیفهها عبارت از مثالها بودند، که از آن جمله است:
اى پادشاه آزموده شده و مغرور! من تو را نفرستادم تا بعضى از (اموال) دنیا را روى بعضى دیگر قرار داده و جمع کنى بلکه برانگیختهام تو را تا از طرف من فریاد خواهى مظلوم را جواب دهى، همانا من حتى فریاد خواهى مظلوم کافر را فریادرسى مىکنم. و بر خردمند لازم است مادامى که مغلوب نشده است ساعاتى براى خود قرار دهد: ساعتى براى مناجات و راز و نیاز با پروردگار، و ساعتى براى بازرسى و محاسبه نفس، و ساعتى براى اندیشه در صنعتى که خدا در بارهاش بکار برده است، و ساعتى براى حظ و بهرهورى از حلال که این ساعت کمک مىکند تو را بر ساعات دیگر و باعث نشاط قلب و فراغت آن مىشود.
5- رسول خدا (ص) فرمود: یاد خدا کردن در صبحگاهان و شامگاهان بهتر از درهم شکستن شمشیرها در راه خدا است، یعنى هر که خدا را در صبحگاهان بیاد آورده و تذکر پیدا کند بر آنچه از او در شب از اعمال بد سرزده است و بر آنها استغفار و توبه کند، بسراغ کارش رود در حالى که خداوند بدیهاى او را فرو ریزد و گناهانش را بیامرزد، و هر که خدا را در شامگاهان بیاد آورد و به نفس خود مراجعه کرده و به آنچه در روز از اسراف بر نفسش و تباه کردن امر خداوند متعال مرتکب شده است یاد آور شود و بر آنها از خدا استغفار کند و بسویش بازگردد، بسوى خانه و اهلش رفته در حالى که گناهان او آمرزیده شده باشد.
6- امیر المؤمنین علیه السّلام در نهج البلاغه فرمود: هر که بر نفس خود حسابرسى کند سود برد، و هر که عبرت جوید بینا گردد و هر که بینا شود فهم یابد و هر که فهم یابد دانا گردد.
7- پیغمبر (ص) در وصیت خود به ابو ذر علیه الرحمه فرمود: اى ابا ذر! نفس خود را محاسبه کن پیش از آنکه محاسبه شوى، زیرا حسابگرى نفست آسانتر از مورد محاسبه قرار گرفتنت در فرداى (قیامت) است، و سبک و سنگین کن نفست را پیش از آنکه سبک و سنگین شوى و آماده شو براى عرضهگاه بزرگتر، روزى که عرضه شوى که در آن روز چیزى پوشیده بر خدا نباشد. تا اینکه فرمود: اى ابا ذر کسى نمىتواند از پرهیزکاران باشد تا اینکه خود را محاسبه کند به نوعى که شدیدتر از محاسبه شریک از شریکش باشد، تا بداند خوردنى و پوشیدنى و آشامیدنى او از کجاست، از حلال است یا حرام، اى ابا ذر! هر که اهمیت ندهد که مال را از چه راهى بدست مىآورد خدا نیز اهمیت ندهد که او را از چه راهى وارد آتش کند.
8- على علیه السّلام از رسول خدا (ص) نقل کرده که فرمود: زیرکترین زیرکان کسى است که نفسش را محاسبه کند و براى پس از مرگش عمل کند. شخصى گفت: یا امیر- المؤمنین چگونه نفس را باید حسابرسى کرد؟ امام فرمود: چون انسان صبح کرده سپس به شب مىرسد به نفس خود رجوع کرده و بگوید: اى نفس من! این روزى بود که گذشت و دیگر بر نمىگردد، خداوند از تو سؤال خواهد کرد که این روز را در چه چیز گذراندى، چکار کردى؟ آیا یاد خدا کردى و سپاسش را بجا آوردى، آیا احتیاجات مؤمنى را بجا آوردى و گرفتاریش را برطرف نمودى، آیا پشت سر مؤمن او را در (رسیدگى به) اهل و فرزندش حفظ کردى و پس از مرگش در بازماندگانش حفظش کردى، آیا از غیبت برادر مؤمنت زبانت را نگهداشتى، آیا مسلمانى را کمک کردى؟ چه کارى در این روز انجام دادى؟ پس انسان بیاد بیاورد آنچه در روز انجام داده است، اگر ببیند آنچه از او سرزده نیکى و خیر بوده خدا را سپاس گوید و بر توفیقى که بدست آورده خدا را تکبیر کند، و اگر آنچه از او سرزده معصیت و تقصیر بوده خدا را استغفار کند و بر ترک آن اراده نماید.
جهاد النفس وسائل الشیعة / ترجمه صحت، ص:380 - 384
