سیمای جوان در منظر معصومان (علیهم السّلام)
یکی از بیماریهای بزرگ اجتماعی که بیشتر مردم به ویژه جوانان به آن مبتلا هستند، مسأله نگاه به نامحرمان است که متأسفانه در نزد برخی آن قدر عادی شده است که این نگاه جای خود را به چشمچرانی و نگاههای طولانی و شهوتآلود داده است.
قرآن مجید و پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت عصمت (علیهم السّلام) با بیانات بسیار مهمی، آثار منفی این پدیده زشت را گوشزد نموده و از مسلمانان خواستهاند تا چشم خود را از نگاه به نامحرمان کنترل کنند. در این نوشتار کوتاه به گوشهای از این آیات روایات میپردازیم:
حکم نگاه از منظر قرآن حکیم:
قرآن مجید در سوره مبارکه نور در دو آیه: قُلْ لِلْمُومِنینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکی لَهُمْ إِنَّ اللّهَ خَبیرٌ بِما یَصْنَعُونَ وَ قُلْ لِلْمُومِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا یُبْدینَ زینَتَهُنَّ إِلا ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلی جُیُوبِهِنَّ وَ لا یُبْدینَ زینَتَهُنَّ إِلا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنی إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنی أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُنَّ أَوِ التّابِعینَ غَیْرِ أُولِی الارْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلی عَوْراتِ النِّساءِ وَ لا یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ ما یُخْفینَ مِنْ زینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَی اللّهِ جَمیعاً أَیُّهَا الْمُومِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون نور/ 31- 30.
به حکم این مسأله پرداخته و در آیه نخست خطاب به مؤمنان می فرماید: به مؤمنان بگو چشمهای خود را از نگاه به نامحرمان فرو گیرند و دامان خود را حفظ کنند، این برای آنها پاکیزهتر است، خداوند از آنچه انجام میدهید آگاه است و در آیه دوم زنان مؤمنه را مخاطب قرار داده و چنین میفرماید: و به زنان با ایمان بگو چشمهای خود را (از نگاه هوسآلود) فرو گیرند و دامان خویش را حفظ کنند و زینت خود را جز آن مقدار که ظاهر است، آشکار ننمایند. نور، 30 و 31.
نگاهی به شأن نزول آیه
ثقة الاسلام کلینی به سند خود از امام باقر (علیه السلام) در کتاب شریف کافی روایت کرده که جوانی از انصار در برخی از کوچههای مدینه با یک زن روبرو گردید و این در وقتی بود که پوشش زنان تا پشت گوششان بود بدین معنی که مقنعه خود را طوری میبستند که اضافه بر گردن، دو گوش آنها نیز پیدا بود. آن جوان پیوسته به او نگاه میکرد تا بر او گذشت و داخل کوچه دیگری رفت ولی او همچنان از پشت سر به او نگاه میکرد و به راه خود ادامه میداد ناگاه صورتش به استخوان یا شیشهای که از دیوار بیرون آمده بود برخورد کرده و صورتش را زخمی کرده و خونآلود نمود. وقتی که آن زن رفت آن جوان به خود آمده دید خون بر سینه و پیراهنش سرازیر است به خود گفت سوگند به خدا که به نزد رسول الله خواهم رفت و از ماجرا باخبرش خواهم ساخت. پس به نزد رسول الله (صلی الله علیه و آله) رفته همینکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) او را دید پرسید چرا چنین شده است؟
در همان حال جبرئیل بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرود آمده و این آیه را بر آن حضرت قرائت کرد.
به مؤمنان بگو چشمهای خود را (از نگاه به نامحرمان) فروگیرند و عفاف خود را حفظ کنند، این برای آنان پاکیزهتر است، خداوند از آنچه انجام میدهند آگاه است." کافی، ج 5، ص 521.
مراد از غضّ بصر چیست؟
واژهشناسان مینویسند که غضّ در اصل به معنی کم کردن است و در بسیاری از موارد در کوتاه کردن صدا یا کم کردن نگاه نیز آمده است" مجمع البحرین، ج 4، ص 218.
و در قرآن مجید همین کلمه درباره کوتاه کردن صدا نیز آمده است. آنجا که میفرماید: وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ لقمان/ 19.
استاد بزرگوار علامه طباطبایی در ذیل این آیه میفرماید: بنابراین آیه نمیگوید مؤمنان باید چشمهایشان را فرو بندند، بلکه میگوید باید نگاه خود را کم و
کوتاه کنند و این تعبیر لطیفی است به این منظور که اگر انسان به راستی هنگامی که با زن نامحرمی روبرو میشود بخواهد چشم خود را به کلی ببندد ادامه راه رفتن و مانند آن برای او ممکن نیست اما اگر نگاه را از صورت و اندام او برگیرد و چشم خود را پایین اندازد گویی از نگاه خویش کاسته است و آن صحنهای را که ممنوع است از منطقه دید خود به کلی حذف کرده. تفسیر نمونه، ج 14، ص 436.
و در ادامه بیان خود میفرماید: از آنچه که گفتیم این نکته روشن میشود که مفهوم آیه فوق این نیست که مردان در صورت زنان خیره نشوند، تا بعضی از آن چنین استفاده کنند که نگاههای غیرخیره مجاز است، بلکه منظور این است که انسان به هنگام نگاه کردن معمولا منطقه وسیعی را زیر نظر میگیرد، هر گاه زن نامحرمی در حوزه دید او قرار گرفت چشم را چنان فروگیرد که آن زن از منطقه دید او خارج شود یعنی به او نگاه نکند اما راه و چاه خود را ببینید.
کنترل چشم یکی از حقوق واجب است
همانگونه که انسانها هر یک بر دیگری حقی دارند، اعضا و جوارح خود انسان نیز بر او حقی دارد که اگر امروز این حق رعایت نشود، فردا در موقع سؤال از چشم در مقام پاسخگویی در دادگاه عدل الهی به یقین انسان شرمنده خواهد شد، چرا که این عضو در مقام پاسخگویی از هیچ چیز فروگذار نخواهد کرد.
و در تفسیر عیاشی از امام صادق (علیه السلام) در توضیح این حق چنین آمده است: خدای تبارک و تعالی ایمان را بر اعضاء و جوارح بنیآدم فرض کرده و آن را بر تمام اعضا و جوارحش قسمت کرده است ... و از جمله دو چشم اوست که به آن دو نگاه میکند و همچنین دو پای اوست که به وسیله آن دو راه میرود. پس بر چشم فرض کرده که به سوی آنچه بر او حرام نگاه نموده و از آنچه که خدای نهی کرده چشم فروپوشاند ... و آن گاه به آیه شریفه استدلال فرموده: وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُواد دَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْولا اسراء/ 36.
تفسیر المیزان، ج 15، ص 101، ص 115 و آیه در سوره اسرا، 36.
و در توضیح همین حق واجب امام زین العابدین (علیه السلام) میفرماید: وَ حَقُّ الْبَصَرِ أَنْ تَغُضَّهُ عَمَّا لا یَحِلُّ لَکَ وَ تَعْتَبِرَ بِالنَّظَرِ بِهِ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 618.
اما حقی که چشم بر تو دارد این است که آن را فروپوشانی از آنچه که بر تو حلال نمیباشد و به وسیله آن از گذشته و حال عبرت بگیری.
کنترل نگاه در سیره و سخن رسول الله (صلی الله علیه و آله)
از پیامبر (صلی الله علیه و آله) در برخورد با سهلانگاری، درباره این حکم قرآنی موارد گوناگونی ثبت شده به دو مورد از آنها اشاره مینمائیم:
1 برخورد با چشمچرانی فضل بن العباس:
سکیّن بن عبدالعزیز گوید از پدرم و از ابن عباس شنید که میگفت در روز عرفه به موقع خروج از صحرای عرفات شخصی در پشت سر پیامبر (صلی الله علیه و آله) سوار شده بود، او در حالیکه به چشمچرانی پرداخته بود، چند بار پیامبر (صلی الله علیه و آله) صورت او را برمیگرداند، تا به زنان نامحرم نگاه نکند، اما او همچنان به زنان نگاه میکرد.
اینجا بود که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او رو کرده، فرمود: فرزند برادرم این روز روزی است که اگر کسی مالک گوش و چشم و زبانش باشد، خداوند او را خواهد آمرزید. مسند احمد، ج 1، ص 329.
همچنین امام صادق (علیه السلام) از امام باقر نقل فرموده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به هنگام رفتن به سوی عرفات اسامه را سوار کرده بود و همین که از عرفات افاضه کرد، فضل بن عباس را که جوانی خوشسیما بود در پشت سر خود سوار کرد. در آن هنگام مرد عربی که همراه خواهرش بود و او نیز زیباروی بود، با پیامبر (صلی الله علیه و آله) روبرو گردیده و از پیامبر (صلی الله علیه و آله) سؤالاتی کرد و فضل بن عباس به خواهر او چشم دوخته بود. پیامبر (صلی الله علیه و آله) چون چنین دید دست خود را روی چشم فضل گذارده بود تا چشمش را از نگاه به نامحرم بپوشاند، اما او از سوی دیگر به آن زن نگاه میکرد. تا اینکه آن مرد عرب پاسخ سؤالات خود را از پیامبر (صلی الله علیه و آله) دریافت کرد و به راه خود ادامه داد.
پیامبر (صلی الله علیه و آله) نگاهی به فضل کرد و در حالیکه شانهاش را گرفته بود فرمود: آیا نمیدانی که این روزها از ایام المعدودات و ایام المعلومات است، که هر کس در مثل چنین روزهایی چشم و زبان و دستش را نگه دارد خداوند برای او مثل ثواب حج آینده مینویسد. بحار الانوار، ج 99، ص 351.
2 آیا شما هم نابینا هستید؟
حضرت برخورد دیگری که داشته است، نسبت به برخی از همسران خود بوده و آن هم در وقتی بود که ابنمکتوم که فردی نابینابود بر حضرت وارد شد. ورود این شخص نابینا در وقتی بود که میمونه و امسلمه در نزد آن حضرت بودند، حضرت دستور داد تا خود را بپوشانند (و یامخفی کنند) آن دو به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) عرض کردند مگر او نابینا نیست؟ او که چشم ندارد تا ما را ببیند.
حضرت در پاسخ آن دو فرمود: آیا شما دو نفر هم نابینا هستید؟! آیا او را نمیبینید؟! تفسیر المیزان، ج 15، ص 117 .
مجموعه فیش هاى تبلیغى(6) استاد قرائتی ، نگاه ، ص 6
