وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنفِرُواْ کَآفَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَآئِفَةٌ لِّیَتَفَقَّهُواْ فِى الدِّینِ وَلِیُنْذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ
سزاوار نیست که همهى مؤمنان (به جهاد) رهسپار شوند، پس چرا از هر گروهى از ایشان دستهاى کوچ نمىکنند تادر دین فقیه شوند و هنگامى که به سوى قوم خویش باز گشتند، آنان را بیم دهند تا شاید آنان (از گناه و طغیان) حذر کنند.
بدنبال نزول آیاتى که به شدّت از متخلّفان جنگ انتقاد مىکرد و سختگیرى پیامبر در مورد آنان، از آن به بعد و در جنگهاى بعدى، همهى مسلمانان براى جهاد آماده مىشدند و پیامبر را در مدینه تنها مىگذاشتند. این آیه کنترلى براى کوچ آنان به جبهه بود. «2»
همهى مسلمانان بادیهنشین براى آموختن دین، به شهر مىآمدند و این موجب کوچ به شهر و تبعات بد آن مىشد. آیه نازل شد که بعضى براى آشنایى بادین به شهر بیایند، آنگاه به وطن خود برگشته و دیگران را ارشاد کنند.
«دین»، مجموعهى قوانین الهى و مقررّات ظاهرى و باطنى اسلام است. اسلام که تنها دین پذیرفتهى الهى است، «انّ الدین عنداللَّه الاسلام» «3» به معناى تسلیم خدا بودن است.
تفقّه در دین، به معناى تلاش براى کسب شناخت عمیق در دین و عقاید واحکام اسلامى است. تفقّه در دین، گاهى ممکن است براى دنیا و مقام و عشق به درس و بحث و سرگرمى و عقب نماندن از دوستان باشد و گاهى براى دین، خدا، بهشت و نجات امّت باشد. آیه، دوّمى را ارزشمند مىداند که بیمدهى مردم و دعوت آنان به راه خداست. «لینذروا قومهم»
فقه، آنچنان مهّم است که رسول خدا صلى الله علیه و آله در بدرقهى على علیه السلام به یمن، به او فرمانآموزش
______________________________
(1). ذیل آیه 122 سوره توبه (2). تفسیر مجمعالبیان (3). آلعمران، 19
فقه مردم را داد، «فقّههم فى الدین» «1» و او را چنین دعا کرد: «الّلهم فقّهه فى الدین» «2» با آنکه وى فقیهترین مردم بود.
چنانکه حضرت امیر علیه السلام به فرزندش سفارش مىکند: «تَفقَّه فىالدّین فان الفقهاء ورثة الانبیاء» «3» امام حسین علیه السلام نیز شب عاشورا در جملاتى خداوند را چنین ستود: حمد خدایى که ما را فقیه در دین قرار داد. «4»
از امام صادق علیه السلام پرسیدند: اگر براى امام حادثهاى اتفاق افتاد، تکلیف مردم چیست؟ امام این آیه را تلاوت فرمود که از هر شهر و طایفهاى باید براى شناخت امام حرکت کرد .
چهار صد نکته از تفسیر نور، ص:332 - 333
______________________________
(1) مستدرک الوسائل، حدیث 36369 (2). بحار، ج 66، ص 92 (3). بحار، ج 1، ص 216
(4). موسوعة کلمات الامام (5). تفسیر نورالثقلین
