اگر کسى تا هنگام ازدواج نماز نخواند و پس از آن نماز خواندن را شروع کند، آیا مىتواند گذشته را با توبه جبران کند؟ توبه با یک جرقه آغاز مىشود، جرقهاى که در آغاز تنها یک نقطه نورانى و کوچک در قلب است، امّا به تدریج تمامِ آسمانِ تیره و تاریک قلب را فرا مىگیرد. این نقطه نورانىِ سفید، انسان را از گذشته تاریک به آینده روشن مىبرد. نسبت به گذشته تاریک و سیاه، احساس تلخى، پشیمانى و ندامت مىکند و آسمانِ ابر گرفته قلب براى آیندهاى روشن آماده بارش رحمت الهى مىشود. قرآن، این کتاب نوید بخشِ رحمت، به همه مؤمنان فرمانِ توبه مىدهد. در سوره تحریم، آیه 8 مىفرماید: «یأیّها الذین ءَامنوا توبوا إلى اللَّه توبةً نصوحاً عَسى رَبُّکم أَن یکفّر عنکم سیّئاتکُم و یُدخِلَکُم جَنتٍ تجرى مِن تحتها الأَنهر»؛ اى کسانىکه ایمان آوردهاید! با اخلاصِ کامل توبه کنید، باشد که پروردگار از گناهان شما در گذرد و به باغهایى واردتان کند که در آن جویبارهایى جارى است.
حقیقت توبه همان حالت ندامت و پشیمانى از معصیت و تصمیم بر ترک بازگشت به گناه در آینده است. «1» همانطور که مىدانید، پشیمانى کار دل است، امّا اگر حقیقى و خالص باشد، آثارى را در رفتار ظاهرى انسان نیز بر جاى مىگذارد.
روزى حضرت على علیه السلام مردى را دید که بدون توجّه به شرایط توبه فقط با زبان مىگفت: «استغفر اللَّه». حضرت به او فرمود: مىدانى استغفار چیست؟ آنگاه شرایط استغفار را براى او توضیح داد و فرمود:
اوّل: باید از کارهاى ناشایست گذشتهات پشیمان باشى؛
دوم: آنکه تصمیم بگیرى دیگر سراغ کارهاى زشت قبلى نروى؛
سوم: اگر حقّى از بندگان خدا برعهده توست (قرضى گرفتهاى و پس ندادهاى یا به زور چیزى را از مردم گرفتهاى و یا ...) ادا کنى؛
چهارم: اگر حقى از خدا بر عهده توست (مثلًا نمازهایى از تو قضا شده و نخواندهاى) آنها را ادا کنى و ....
آنگاه پس از این مراحل با زبان بگویى: «استغفراللَّه» «2»
بعد از توضیح معنا و شرایط توبه، روشن مى شود که جبران گذشته در مورد نمازهاى خوانده نشده، به این است که ما علاوه بر پشیمانى دل، نمازهاى قضا شده رابه جا بیاوریم.
__________________________________________________
(1). علامه حلى، کشفالمراد، ص 444
(2). صبحى صالح، نهجالبلاغه، ص 549، کلمه 417
پرسمان قرآنى نماز، ص: 88 - 89
