على: یک فرد مسلمان براى این که پایههاى مذهبى و ستونهاى دینى خود را محکم و قوى کند، به طورى که اگر در محیطى قرار گرفت که با استدلال و برهان به عقاید او حمله شد توان مقاومت را داشته باشد و بتواند با دلیلهاى محکم و قطعى از عقیدهاش دفاع کند، از چه راههایى باید وارد شود و چه کارهایى باید انجام دهد؟
استاد: قبل از پاسخ به این سؤال باید به یک نکتۀ اساسى دقت شود و آن این که در اسلام غیر از اصولى که ذکر شد امورى وجود دارد که از آنها به «فروع دین» تعبیر مىشود که شما هم آنها را شنیدهاید و در ذهن دارید. حالا رضا آنها را بیان مىکند:
رضا: اوّل نماز، دوّم روزه، سوّم خمس، چهارم زکات، پنجم حج، ششم جهاد، هفتم امر به معروف، هشتم نهى از منکر، نهم تَولّىٖ، دهم تَبرّىٖ.
استاد: تفاوتى اساسى بین اصول دین و این فروعى که برادرمان رضا شمردند وجود دارد و آن این است که: اعتقاد به اصول دین باید همراه با دلیل و برهان باشد؛ هرکس موظف است در پدیدههاى هستى تفکر نموده و با رجوع به عقل و فطرت خود، مقدمات ایمان و اعتقاد صحیح را فراهم نماید؛ و به عبارت دیگر اصول دین امورى هستند تحقیقى نه تقلیدى. اما در فروع دین انسان مىتواند با استفاده از تقلید و مراجعه به کارشناس در آن امور وظیفهاش را انجام دهد، مثلًا آیا در قنوت نماز انسان مىتواند دعاى فارسى بخواند یا خیر؟ خوردن گوشت راسو یا فلان پرنده حلال است یا نه؟ در این موارد با مراجعه به مرجع و کارشناس امور فقهى مىتواند به وظیفهاش آگاه گردد. اما این که آیا خدایى به عنوان آفرینندۀ این جهان وجود دارد یا خیر، و آیا آفریننده یکى است یا شریک هم دارد، و ... را باید با تحقیق و جستجو و مطالعه در جهان هستى پاسخ داد، و به آنها اعتقاد و باور پیدا کرد.
پس اوّلین راه محکم شدن اعتقادات انسان تفکر عمیق در جهان آفرینش و پدیدههاى هستى است. ابتدا سعى کند خود را بشناسد، به نیروهاى موجود در ذات خودش آگاهى کافى پیدا کند، به ساختمان پیچیدۀ ظاهرى خود یعنى جسمش نظرى بیفکند، ظرافتهاى موجود در روح خویش و وجدان و فطرتش را مدّ نظر قرار دهد، در این صورت به راحتى یقین و باور به خداى هستىبخش پیدا مىکند. در این زمینه پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم مىفرمایند:
«مَنْ عَرفَ نَفْسَه فَقدْ عَرَفَ رَبَّه»
«آن کس که خود را شناخت به یقین خدایش را خواهد شناخت.»
قرآن مجید پر است از تشویق و دعوت انسانها به توجه در ساختمان مخلوقات، گاهى مىگوید: «آیا به ساختمان وجودى شتر توجهى نمىکنند که چگونه آفریده شده، و همچنین به آسمان برافراشته و کوههاى سر به فلک کشیده و زمینى که پهناور و گسترده است نمىنگرند؟» «1» و در جائى دیگر مىفرماید: «به درستى که در آفرینش زمین و آسمان نشانههائى براى مؤمنین، و در آفرینش خودتان و سایر جانوران نشانههایى براى باورکنندگان، و در رفت و آمد شب و روز و تفاوت آنها و در آنچه خداوند از آسمان مىفرستد و زمین مرده را با آن زنده مىنماید و در وزش بادها نشانههائى براى خردمندان وجود دارد» «2».
راه دوّم محکم شدن باورهاى دینى مطالعۀ کتابهاى گوناگونى است که دربارۀ جهان آفرینش و موجودات مختلف به نگارش درآمده است. انسان با مطالعۀ کتابهاى علمى در زمینههاى گوناگون همچون گیاهشناسى، ستارهشناسى، وضعیت جانوران خشکى و دریائى مىتواند اطلاعات مفیدى راجع به محیط اطرافش پیدا کند و با اندیشه در آن اشیاء و قوانین حاکم بر هر کدام پى به دستى غیبى که به وچودآورندۀ هر کدام از آنهاست ببرد؛ به علاوه کتابهایى در زمینۀ خودِ اصول اعتقادات نوشته شده که در آنها سعى شده است این اصول با برهان و استدلال ثابت گردد، مثل کتابهاى کلامى و فلسفى. هر کس به فراخور فهم خود مىتواند از این کتابها جهت استحکام بخشیدن به باورهاى خود در زمینۀ اصول اعتقادات استفاده نماید.
راه سوّم گفتگوى حضورى با اندیشمندان و خردمندان صاحب نظر در زمینۀ مسائل اعتقادى است که به واسطۀ این کار انسان به نقاط ضعف خود پى برده و در جهت اصلاح آنها گام برمىدارد.
راه چهارم استمداد از خداوند و درخواست هدایت از اوست. هرچه انسان با خدا رابطه و انس بیشترى برقرار کند، بیشتر به او نزدیک شده و او را بهتر خواهد شناخت و تردیدهایش برطرف خواهد شد.
|
تا که از جانب معشوق نباشد کششى
|
|
کوشش عاشق بیچاره به جائى نرسد
|
یاد و ذکر خداوند عامل مؤثرى است براى ریشهدار شدن اعتقاد به او و خوشبختى ابدى:
|
هر گنج سعادت که خداى داد به حافظ
|
|
از یُمنِ «3» دعاى شب و وِرْد «4» سحرى بود
|
على: اگر همۀ افراد بخواهند عمر خویش را به مطالعه و تحقیق در زمینۀ اصول اعتقادات بگذرانند امور جامعه فلج مىشود، دیگر کسى به کار دیگرى نمىرسد، پس اگر این افراد بخواهند اصول اعتقادیشان تقلیدى نباشد بلکه همراه با تحقیق باشد چه کار باید بکنند؟
استاد: منظور ما این نبود که همه باید دانشمند کلامى یا فیلسوف شوند، بلکه ما گفتیم ایمان ما نباید جنبۀ شعارى داشته باشد که به واسطۀ به وجود آمدن کوچکترین اشکال و شبههاى نسبت به یکى از مسائل عقیدتى دست از همه چیز شسته و تسلیم اشکالگیرندگان بشویم، و این کار براى هر فردى میسّر است، ممکن است انسان از یک حادثۀ ساده که در محیط اطرافش اتفاق مىافتد بتواند دلیلى بر حقانیت اعتقادش پیدا کند. داستان پیرزن فرتوتى که در حال ریسندگى با چرخ دستى کوچک خود بود بیانگر این مطلب است، وقتى شخصى به او گفت: اى پیرزن تو چگونه خدایت را شناختهاى و پى به وجود وى بردهاى، بلافاصله دست از چرخ نخریسى خود برداشت و به دنبال آن چرخ از حرکت بازایستاد، پیرزن فرتوت به سخن آمد و گفت:
چرخ دستى به این کوچکى و ساده محتاج به دستان منِ پیرزن است تا بتواند حرکت کند، چگونه این جهان با عظمت به آفریدگارى توانا نیاز ندارد؟
______________________________
(1)- سورۀ غاشیه (88): آیات 17 تا 20. (2)- سورۀ جاثیه (45): آیات 3 تا 5.
(3)- یُمنْ: برکت (4)- وِرْد: ذکر، دعا.
معارف و احکام نوجوانان، ص:25 - 26
