اولین تفاوت این است که امام حسن در مسند خلافت بود و معاویه هم به عنوان یک حاکم (گواینکه تا آن وقت خودش خودش را به عنوان خلیفه و امیرالمؤمنین نمىخواند) و به عنوان یک نفر طاغى و معترض در زمان امیرالمؤمنین قیام کرد، به عنوان اینکه من خلافت على را قبول ندارم به این دلیل که على کشندگان عثمان را که خلیفه بر حق مسلمین بوده پناه داده است و حتى خودش هم در قتل خلیفه مسلمین شرکت داشته است، پس على خلیفه برحق مسلمین نیست. معاویه خودش به عنوان یک نفر معترض و به عنوان یک دسته معترض تحت عنوان مبارزه با حکومتى که برحق نیست و دستش به خون حکومت پیشین آغشته است [قیام کرد]. تا آن وقت ادعاى خلافت هم نمىکرد و مردم نیز او را تحت عنوان «امیرالمؤمنین» نمىخواندند؛ همینطور مىگفت که ما یک مردمى هستیم که حاضر نیستیم از آن خلافت پیروى کنیم. امام حسن بعد از امیرالمؤمنین در مسند خلافت قرار مىگیرد. معاویه هم روز به روز نیرومندتر مىشود. به علل خاص تاریخى، وضع حکومت امیرالمؤمنین در زمان خودش- که امام حسن هم وارث آن وضع حکومت بود- از نظر داخلى تدریجاً ضعیفتر مىشود به طورى که نوشتهاند بعد از شهادت امیرالمؤمنین، به فاصله هجده روز (که این هجده روز هم عبارت است از مدتى که خبر به سرعت به شام رسیده و بعد معاویه بسیح عمومى و اعلام آمادگى کرده است) معاویه حرکت مىکند براى فتح عراق. در اینجا وضع امام حسن یک وضع خاصى است، یعنى خلیفه مسلمین است که یک نیروى طاغى و یاغى علیه او قیام کرده است. کشته شدن امام حسن در این وضع یعنى کشته شدن خلیفه مسلمین و شکست مرکز خلافت. مقاومت امام حسن تا سرحد کشته شدن نظیر مقاومت عثمان بود در زمان خودش، نه نظیر مقاومت امام حسین. امام حسین وضعش وضع یک معترض بود در مقابل حکومت موجود «1»؛ اگر کشته مىشد- که کشته هم شد- کشته شدنش افتخارآمیز بود، همینطور که افتخارآمیز هم شد. اعتراض کرد به وضع موجود و به حکومت موجود و به شیوع فساد و به اینکه اینها صلاحیت ندارند و در طول بیست سال ثابت کردند که چه مردمى هستند، و روى حرف خودش هم آنقدر پافشارى کرد تا کشته شد. این بود که قیامش یک قیام افتخارآمیز و مردانه تلقى مىشد و تلقى هم شد.
امام حسن وضعش از این نظر درست معکوس وضع امام حسین است، یعنى کسى است که در مسند خلافت جاى گرفته است، دیگرى معترض به اوست، و اگر کشته مىشد خلیفه مسلمین در مسند خلافت کشته شده بود و این خودش یک مسألهاى است که حتى امام حسین هم از مثل اینجور قضیه احتراز داشت که کسى در جاى پیغمبر و در مسند خلافت پیغمبر کشته شود. ما مىبینیم که امام حسین حاضر نیست که در مکه کشته شود، چرا؟ فرمود: این احترام مکه است که از میان مىرود؛ به هر حال مرا مىکشند، چرا مرا در حرم خدا و در خانه خدا بکشند که هتک حرمت خانه خدا هم شده باشد؟! ما مىبینیم امیرالمؤمنین در وقتى که شورشیان در زمان عثمان شورش مىکنند «2» فوق العاده کوشش دارد که خواستههاى آنها انجام شود نه اینکه عثمان کشته شود. (این در نهج البلاغه هست.) از عثمان دفاع مىکرد، که خودش فرمود من اینقدر از عثمان دفاع کردم که مىترسم گنهکار باشم:
«خَشیتُ انْ اکونَ اثِماً» «3». ولى چرا از عثمان دفاع مىکرد؟ آیا طرفدار شخص عثمان بود؟ نه، آن دفاع شدیدى که مىکرد، مىگفت من مىترسم که تو خلیفه مقتول باشى.
این براى عالم اسلام ننگ است که خلیفه مسلمین را در مسند خلافت بکشند؛ بى احترامى است به مسند خلافت. این بود که مىگفت اینها خواستههاى مشروعى دارند، خواستههاى اینها را انجام بده، بگذار اینها برگردند بروند. از طرف دیگر امیرالمؤمنین نمىخواست به شورشیان بگوید کارى نداشته باشید، حرفهاى حق خودتان را نگویید، حالا که این سرسختى نشان مىدهد پس شما بروید در خانه هایتان بنشینید که قهراً دست خلیفه بازتر باشد و بر مظالمش افزوده شود. این حرف را هم البته نمىزد و نباید هم مىگفت، اما این را هم نمىخواست که عثمان در مسند خلافت کشته شود، و آخرش هم علیرغم تمایل امیرالمؤمنین [این امر واقع شد].
پس اگر امام حسن مقاومت مىکرد نتیجه نهایىاش- آنطور که ظواهر تاریخ نشان مىدهد- کشته شدن بود اما کشته شدن امام و خلیفه در مسند خلافت، ولى کشته شدن امام حسین کشته شدن یک نفر معترض بود. این یک تفاوت شرایط زمان امام حسن علیه السلام و شرایط زمان امام حسین علیه السلام.
تفاوت دومى که در کار بود این بود که درست است که نیروهاى عراق یعنى نیروهاى کوفه ضعیف شده بود اما این نه بدان معنى است که بکلى از میان رفته بود و اگر معاویه همینطور مىآمد یکجا فتح مىکرد، بلاتشبیه آنطور که پیغمبر اکرم مکه را فتح کرد، به آن سادگى و آسانى؛ با اینکه بسیارى از اصحاب امام حسن به حضرت خیانت کردند و منافقین زیادى در کوفه پیدا شده بودند و کوفه یک وضع ناهنجارى پیدا کرده بود که معلول علل و حوادث تاریخى زیادى بود.
یکى از بلاهاى بزرگى که در کوفه پیدا شد مسأله پیدایش خوارج بود که خود خوارج را امیرالمؤمنین معلول آن فتوحات بىبند و بار مىداند، آن فتوحاتِ پشت سر یکدیگر بدون اینکه افراد یک تعلیم و تربیت کافى بشوند، که در نهج البلاغه هست: مردمى که تعلیم و تربیت ندیدهاند، اسلام را نشناختهاند و به عمق تعلیمات اسلام آشنا نیستند آمدهاند در جمع مسلمین، تازه از دیگران هم بیشتر ادعاى مسلمانى مىکنند.
به هر حال در کوفه یک چند دستگى پیدا شده بود. این جهت را هم همه اعتراف داریم که دست کسى که پایبند به اصول اخلاق و انسانیت و دین و ایمان نیست، بازتر است از دست کسى که پایبند اینجور چیزهاست. معاویه در کوفه یک پایگاه بزرگى درست کرده بود که با پول ساخته بود. جاسوسهایى که مرتب مىفرستاد به کوفه، از طرفى پولهاى فراوانى پخش مىکردند و وجدانهاى افراد را مىخریدند و از طرف دیگر شایعه پراکنىهاى زیاد مىکردند و روحیهها را خراب مىنمودند. اینها همه به جاى خود، در عین حال اگر امام حسن ایستادگى مىکرد یک لشکر انبوه در مقابل معاویه به وجود مىآورد، لشکرى که شاید حداقل سى چهل هزار نفر باشد، و شاید- آنطور که در تواریخ نوشتهاند- تا صد هزار هم امام حسن مىتوانست لشکر فراهم کند که تا حدى برابرى کند با لشکر جرّار صد و پنجاه هزار نفرى معاویه. نتیجه چه بود؟ در صفّین، امیرالمؤمنین- که در آن وقت نیروى عراق بهتر و بیشتر هم بود- هجده ماه با معاویه جنگید؛ بعد از هجده ماه که نزدیک بود معاویه شکست کامل بخورد، آن نیرنگِ قرآن سر نیزه بلند کردن را اجرا کردند.
اگر امام حسن مىجنگید، یک جنگ چند سالهاى میان دو گروه عظیم مسلمین شام و عراق رخ مىداد و چندین ده هزار نفر مردم از دو طرف تلف مىشدند بدون آنکه یک نتیجه نهایى در کار باشد. احتمال اینکه بر معاویه پیروز مىشدند- آنطور که شرایط تاریخ نشان مىدهد- نیست، و احتمال بیشتر این است که در نهایت امر شکست از آنِ امام حسن باشد. این چه افتخارى بود براى امام حسن که بیاید دو سه سال جنگى بکند که در این جنگ از دو طرف چندین ده هزار و شاید متجاوز از صد هزار نفر آدم کشته بشوند و نتیجه نهایىاش یا خستگى دو طرف باشد که بروند سر جاى خودشان و یا مغولبیت امام حسن و کشته شدنش در مسند خلافت؟ اما امام حسین یک جمعیتى دارد که همه آن هفتاد و دو نفر است. تازه آنها را هم مرخص مىکند، مىگوید مىخواهید بروید بروید، من خودم تنها هستم. آنها ایستادگى مىکنند تا کشته مىشوند، یک کشته شدن صد در صد افتخارآمیز.
پس این دو تفاوت عجالتاً در کار هست: یکى اینکه امام حسن در مسند خلافت بود و اگر کشته مىشد، خلیفه در مسند خلافت کشته شده بود، و دیگر اینکه نیروى امام حسن یک نیرویى بود که کم و بیش با نیروى معاویه برابرى مىکرد و نتیجه شروع این جنگ این بود که این جنگ مدتها ادامه پیدا کند و افراد زیادى از مسلمین کشته شوند بدون اینکه یک نتیجه نهایى صحیحى به دنبال داشته باشد.
__________________________________________________
(1) حالا من کارى ندارم که در این جهت تفاوتى هست که امام حسین معترضِ برحق بود و امام حسن امام برحق و معترضش معترض باطل؛ وضع را از نظر اجتماعى عرض مىکنم
(2) که بحق هم شورش کرده بودند، یعنى اعتراضهایشان همه بجا بود (سنیها هم، اکنون قبول دارند که معترضین به عثمان اعتراضهایشان بجا بود) و لهذا على علیه السلام در دوره خلافتش هم اینها را گرامى مىداشت. در میان معترضین و قَتَله عثمان افرادى مثل محمدبن ابى بکر و مالک اشتر بودند، و اینها بعدها از خواص و از خصّیصین امیرالمؤمنین شدند چنانکه قبل از آن هم بودند
(3) نهج البلاغه صبحى صالح، خطبه 240
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى،ج16، ص: 642
