طبقه دیگرى از مردم که مفید آنان را کافر مىداند، صاحبان بدعتها و بددینانند.
وى اینان را به صورت کلّى از امّت اسلامى بیرون مىدارد. گفته وى چنین است:
«امامیّه بر این امر اتفاق دارند که اصحاب بدعتها همه کافرند، و بر امام است که اگر بر آنان دست یافت، پس از دعوت به راه راست و استدلال کردن براى ایشان، آنان را به توبه کردن دعوت کند. اگر از بدعتهاى خود توبه کردند و به راه راست بازگشتند [کارى به ایشان ندارد]، وگرنه باید آنان را به قتل برساند، بدان جهت که از دین مرتدّ شدهاند. و اگر یکى از آنان بر آن بدعت از دنیا برود از اهل دوزخ خواهد بود.
معتزله بر خلاف این نظر اجماع کرده و گفتهاند که بیشتر اهل بدعت فاسقند نه کافر، و حتّى در مورد بعضى از آنان چنان است که با بدعت خود فاسق نیز خوانده نمىشوند و از اسلام نیز بیرون نمىروند، همچون مرجئه از پیروان
______________________________
(1)- عبد الجبار نیز چنین تمایزى میان معرفت کلى خواسته شده از مؤمن متعارفى و کاردانى تفصیلى که از دانشمند توقع آن مىرود، قائل است، شرح، ص 24- 123.
ابن شبیب و فرقه بتریّه از زیدیان که در اصول با آنان موافقند ولى در صفات امام اختلاف دارند» «1».
آیا مفید چه کس را اصحاب بدعت مىدانسته است؟ به صراحت در این باره چیزى نگفته، ولى دلایل عملى براى احتیاط در سخن گفتن و کتمان او وجود داشته است. وى در میان جامعه نیرومندى از پیروان مذهب تسنّن در بغداد مىزیست. شک نیست که وى هر گروهى را که منکر دوازده امام بوده اهل بدعت و بنابراین کافر مىدانسته است. در جاى دیگر از درستى این حدیث دفاع کرده است: «هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد، همچون کسى است که در جاهلیّت مرده باشد». وى گفته است که شناسایى رو به روى امام غایب لازم نیست، بلکه باید نسبت به وجود او در جهان معرفت داشته باشیم «2». تنها امامیّه واجد این شرط هستند.
______________________________
(1)- اوائل، ص 16- 15. درباره محمد بن شبیب رجوع کنید به ابن المرتضى، طبقات، ص 71. در خصوص بتریه رجوع شود به فان آرندونک آغازهاى امامت زیدیان در یمن، ص 82 حاشیه 8.
C .Van Arendonck Les Debuts de l'Imamat Zaidite an rencn .
(2)- رجوع شود به پیش از این ص 161.
اندیشههاى کلامى شیخ مفید، ص: 326
