چرا خداوند بزرگ رباخوارى را حرام کرده است؟ چرا اسلام، آن را این قدر تقبیح نموده است؟ و چرا این همه آیات و روایات در نکوهش آن وارد شده است؟
این سؤالى است که همه مىخواهند پاسخ آن را بدانند.
قبل از ورود در این بحث و پاسخ به این سؤال، لازم است به عنوان مقدّمه، بحث کوتاهى در مورد علل و مصالح احکام داشته باشیم.
آیا بحث از علل احکام براى ما جایز است؟
بعضى مىگویند: هنگامى که دستورى از سوى خداوند حکیم صادر شد، باید آن را بىچون و چرا اجرا کرد، و ما را نرسد که دربارۀ علل آن گفتگو بکنیم، بعلاوه مصالح احکام غالبا امور اسرارآمیزى است که بر ما پوشیده است.
ولى ما معتقدیم: اگر چه دسترسى به علل قسمتى از احکام شرع براى ما مشکل است، ولى در بسیارى از موارد مىتوانیم به مصالح و مفاسد احکام شرع دست یابیم و تلاش براى وصول به این مقصد، براى ما به دو دلیل مجاز است:
1- نخست این که در قرآن مجید و روایات اسلامى کرارا در مورد آن بحث شده و به اصطلاح به ما چراغ سبز داده شده است که از فلسفۀ احکام سخن بگوییم.
قرآن در مورد فلسفۀ نماز، زکاة، حجّ «1» و ... بحث کرده است و در احادیث
______________________________
(1)- خداوند متعال فلسفۀ نماز را دورى از فحشاء و منکرات مىداند؛ در سورۀ عنکبوت آیۀ 45 مىخوانیم: وَ أَقِمِ الصَّلٰاةَ إِنَّ الصَّلٰاةَ تَنْهىٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ. و فلسفۀ زکاة را طهارت-
معصومین- علیهم السلام- به صورت گستردهتر این موضوع مطرح شده است؛ تا جایى که بعضى از علماى بزرگ شیعه در این زمینه کتاب یا کتابهاى مستقلّى تألیف کردهاند. «1»
نتیجه این که طرح این مباحث در کتاب و سنّت به طور گسترده دلیل بر جواز گفتگو از آن است و اگر جایز نبود نباید در قرآن مجید و کلمات معصومین- علیهم السلام- مطرح مىشد.
2- همانطور که قول و فعل معصومین- علیهم السلام- براى ما حجّت است، تقریر آن بزرگان نیز براى ما حجّت است و در تاریخ مىخوانیم که بسیارى از اصحاب پیامبر اکرم صلى اللّه علیه و آله و سلم یا ائمۀ اطهار- علیهم السلام- از این پیشوایان بزرگ در مورد علل احکام سؤال مىکردند و آنها پاسخهاى روشنى مىدادند و این خود امضاى عملى از جانب معصومین- علیهم السلام- نسبت به این کار است وگرنه باید به نوعى از این کار منع مىفرمودند.
نتیجه این که طبق دو دلیل بالا، ما اجمالا مىتوانیم دربارۀ مصالح و مفاسد احکام بحث نماییم و از آن آگاه شویم و این کار قطعا مجاز است، ولى چنان نیست که اگر فلسفۀ حکمى را درک نکنیم بتوانیم آن را ترک کنیم.
______________________________
روح و تزکیۀ نفس بیان مىکند؛ در سورۀ توبه آیۀ 103 آمده است: خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا. و در مورد فلسفۀ حج مىفرماید: لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ؛ ترجمه: (مردم را به انجام مناسک حج دعوت کن تا) در آنجا منافع (دنیوى و اخروى) که براى مردم است را شاهد و ناظر باشند و در ایام مشخصى یاد خدا کنند.
(1)- مرحوم شیخ صدوق- رحمة اللّه علیه- علل احکام را در کتاب پرارزش خود به نام «علل الشرایع» جمعآورى نموده است؛ همانطور که مرحوم شیخ حرّ عاملى- رضوان اللّه تعالى علیه- در کتاب با ارزش خود «وسایل الشیعة» که هیچ فقیهى از آن بىنیاز نیست، در هر موضوعى که وارد مىشود، در بابهاى اولیّه سراغ علل احکام مىرود و روایات وارده در این موضوع را نقل مىکند.
ربا و بانکدارى اسلامى، ص: 31
