براى حضور ذهن و کمال دقت در نماز وجلوگیرى از حواس پرتى چه باید کرد؟
خداوند در آیه 2 سوره مؤمنون مىفرماید: [مؤمنان] کسانى [هستند] که در نمازشان خاشعاند.
بنابراین، خشوع در نماز علامت ایمان است نه نماز خواندن. براى تحصیل خشوع و حضور قلب در نماز، امور ذیل توصیه شده است:
1. اندیشه در اهمیت و آثار نماز؛
اگر گوهر گرانبها و یا یک انگشتر، به ارزش چندین هزار تومان را گم کنیم تا مدتى آشفته خاطر مىشویم و شبها خوابمان نمىبرد؛ این در حالى است که دو رکعت نمازى را که به همه دنیا و لذتهاى آن مىارزد، از دست مىدهیم و ناراحت نمىشویم.! پس در مرحله اول باید در اهمیت و آثار ارزشمند نماز بیندیشیم تا پىببریم با این نمازهاى فاقد حال و توجه و حضور قلب، خود را از چه فواید و برکاتى محروم ساختهایم.! قرآن کریم، کسالت در نماز و بىمیلى به این فریضه الهى را از اوصاف منافقان برشمرده، درباره آنان مىفرماید: ... و چون به نماز مىایستند با حال بىمیلى نماز مىگزارند و براى مردم ریا مىکنند و جز اندکى یاد خدا نمىکنند. « نساء، آیه 142»
2. کنترل افکار خود قبل از شروع نماز؛ براى تحصیل این امر به مسایل ذیل توجه باید کرد:
الف) تمرکز حواس و پرهیز از امورى که ذهن را به خود مشغول مىدارد و باعث پراکندگى و مشوش شدن آن مىگردد.
ب) انتخاب محل و مکان مناسب براى نماز و سایر عبادتها؛ به همین جهت، نماز خواندن در برابر اشیایى که ذهن را به خود مشغول مىدارد، مانند: درهاى باز، محل عبور و مرور مردم، مقابل آیینه و عکس و ... مکروهاست و هر قدر آن محل، از زرق و برق و تشریفات خالى باشد، براى حضور قلب سودمندتر است.
ج) انجام دادن مستحبات نماز و آداب مخصوص آن.
د) مراقبت و تمرین و استمرار امور یادشده. «1»
بنابراین هنگام نماز باید توجه خود را به خدا معطوف سازد، براى چند دقیقه در محل نماز، خود را از غیر خدا فارغ کند، دل را از افکار و خیالهاى واهى خالى سازد و با متمرکزساختن حواس خود و فراموش کردن گرایشهاى دنیایى، براى داشتن حضور قلب تلاش کند؛ البته با تفکر و پشیمانى در اثر از دست دادن منافع معنوى نماز و جبران زیان و خسارتهاى گذشته، این مهم بهتر حاصل مىشود.
3. اندیشه در عظمت خداوند؛
وقتى انسان در برابر هم نوع خود قرار مىگیرد، مواظب رفتار و حواس خویش است. وقتى باور کردیم که در حضور خدا هستیم و خداوند از روى لطف به ما اجازه داده در حضور او بایستیم و با او سخن گوییم و به درد دل و مناجات با او بپردازیم، آیا جا دارد از او غافل شویم؟ به همین جهت طبق روایتى خداوند مىفرماید: کسى که نماز مىخواند، ولى دل به نماز نمىسپرد، آیا نمىترسد که او را به صورت الاغ مسخ کنم؟ یعنى، غفلت و بىتوجهى در نماز آن قدر زشت است که مبتلاى به آن مستحق این است که بهصورت حیوانى مسخ شود.
4. تفکر در معانى کلمات نماز؛
هنگام نماز سعى کنیم، معانى جملههایى را که بر زبان جارى مىکنیم، تصور کنیم و در آنها بیندیشیم و با تأمل نماز بخوانیم؛ به طورى که اگر قبلًا در یک دقیقه، یک رکعت مىخواندیم، اینک یک رکعت را در دو دقیقه بخوانیم و این براى کسى که مىخواهد به حضور خدا برود وقت زیادى نیست.
5. امام سجاد علیه السلام مىفرماید: وقتى نماز مىخوانى فرض کن [در آستانه مرگ هستى و] آخرین نمازت را مىخوانى. اگر انسان بداند، از عمرش تنها به اندازه خواندن چند رکعت نماز باقى مانده است، حواسش را جمع مىکند و تلاش مىکند نمازش را بهتر و شایستهتر بهجا آورد و از کاستىهایش توبه کند. حال که ما نمىدانیم عمرمان تا کى باقى است، فرض کنیم این آخرین نمازى است که بهجا مىآوریم. چنین تصورى باعث مىشود در برابر شیطان مقاومت کنیم و او را از خود برانیم و از لحظهها و دقایقى که در نماز سپرى مىکنیم، بهره شایان ببریم.
6. سعى کنیم دعاهایى را که براى قبل از شروع نماز و نیز بعد از نماز وارد شده، بخوانیم. کسى که به مجرد گفتن: السّلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته از جاى برمىخیزد و به دنبال کارش مىرود، گویا تا حال نزد خدا زندانى بود و انتظار مىکشید هرچه زودتر درِ زندان و قفس گشوده شود تا خود را نجات دهد؛ پس لازم است بعد از نماز، انسان دست به دعا بلند کرده، براى خود و دیگران دعا کند.
7. توجه به وضو، دعاى آن و نیز به اذان و اقامه که در حقیقت تبیین و مرور گذرا بر فلسفه و چرایى نماز است.
الف) چه کنیم که نماز به خودى خود یکى از واجبات زندگى ما به شمار آید، نه این که تلقین کنیم که نماز بخوانیم؟ ب) چگونه با نماز خواندن مىتوان از گناه جلوگیرى کرد؟
الف) گرایش به زیبایى یکى از گرایشها و تمایلاتى است که در انسانها وجود دارد. نماز یکى از زیباترین پدیدههاى هستى است که اهل معرفت با شناخت زیبایى آن و اهمیت دادن به آداب ظاهرى و باطنى
نماز، با تمام وجود، زیبایى و لذت آن را یافتهاند؛ به گونهاى که نماز روشنى چشمشان بوده و سبب معراجشان به سوى محبوب است. «2»
بنابراین در مرحله اولْ شناخت اهمیت و جایگاه نماز و آگاهى از نیاز به آن و آگاهى از زیبایىهایش، اهمیت فوق العادهاى در کشش و اشتیاق دایمى به نماز دارد. پس از آن توجه به آثار و برکات نماز، پىآمدهاى زیانبار سستى در نماز که پیش از این به آنها پرداختیم «3» و پیدا کردن راه لذت بردن از خواندن نماز، تا اندازه بسیارى انسان را به هم صحبتى با خدا سوق مىدهد. در ذیل به برخى از آنها به طور اجمال اشاره مىکنیم:
1. تغییر در انگیزه عبادت؛ انگیزههاى گرایش به عبادت سه چیز است:
ترس، امید و محبت: «وَ فِى الْأَخِرَةِ عَذَابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مّنَ اللَّهِ وَ رِضْوَ نٌ» « حدید، آیه 4»؛ و در آخرت، عذاب شدید است یا مغفرت و رضاى الهى. توده مردم از ترس جهنم یا به شوق بهشت، خداوند متعال را عبادت مىکنند، لیکن انسانهایى که معرفت کامل به ذات اقدس الهى دارند، بر پایه محبت و عشق، خدا را مىپرستند، زیرا خداى متعال را جمیل على الاطلاق مىدانند و دل هایشان مجذوب او مىشود.
2. محافظت بر نماز: «حفِظُوا عَلَى الصَّلَوَ تِ وَالصَّلَوةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قنِتِینَ» « بقره، آیه 238»؛ در انجام همه نمازها و [به خصوص] نماز وسطى (نماز ظهر) کوشا باشید و از روى خضوع و اطاعت، براى خدا بپاخیزید. حفظنماز به چند عامل بستگى دارد: الف) انسان کوشش کند که نماز را در وقت فضیلتش بخواند.
ب) صحیح به جاى آوردن نماز که مقدمات و مقارنات و سایر امور آن درست و مطابق دستور شرع باشد و نماز را تباه نسازد که در قرآن کریم عقوبت شدیدى براى تضییع نماز بیان شده است (مریم، آیه 59).
3. حضور قلب در نماز با اندیشه در عظمت خداوند، کنترل افکار خود قبل از شروع نماز، تأمل در معناى جملاتى که مىخوانیم و ...
ب) دربحث بازدارندگى نماز، به راههاى جلوگیرى نماز از گناه اشاره شد.
نمونههایى از الگوهاى رفتارى امامعلى علیه السلام
آیا این که گفته شده: «در حالت نماز تیرى را از پاى امیرالمؤمنین على علیه السلام بیرون آوردند و حضرت متوجه آن نشدند»، صحیح است؟ آیا این مطلب با هبه کردن ایشان در حال رکوع نماز (مائده، 55) منافات ندارد، چرا که اوّلى بر اوج توجه ایشان به خداوند متعال دلالت مىکند و دوّمى بر
__________________________________________________
(1). ر. ک: همان، تفسیر نمونه، ج 14 ص 204
(2). ر. ک: امام خمینى، آداب نماز، ص 2
(3). ر. ک: همین فصل شمارههاى 5 و 6 و 7
(((((جهت آگاهى بیشتر ر. ک: محمد تقى مصباح یزدى، راهیان کوى دوست؛ محمد بدیعى، حضور قلب در نماز ...؛ شهید دستغیب، صلاة الخاشعین )))))
پرسمان قرآنى نماز، ص:100 - 103
