قال الصّادق علیه السّلام: لو لم یکن للحساب مهولة الاّ حیاء العرض على الله تعالى، و فضیحة هتک السّتر على المخفیّات، لحقّ للمرء الاّ یهبط من رءوس الجبال، و لا یأوی عمرانا، و لا یأکل و لا یشرب و لا ینام الاّ عن اضطرار متّصل بالتّلف، و مثل ذلک یفعل من یرى القیامة بأهوالها، و شدائدها قائمة فی کلّ نفس، و یعاین بالقلب الوقوف بین یدی الجبّار، حینئذ یأخذ نفسه بالمحاسبة کانّه إلى عرصاتها مدعوّ، و فی غمراتها مسئول.
حضرت امام صادق علیه السّلام مىفرماید که: اگر به سبیل فرض و تقدیر، نبوده باشد از براى حساب روز قیامت، هیچ هول و خوفى غیر خوف عرض کردن افعال و اعمال به جناب احدیّت و رسوائى دریده شدن پرده ستر از روى مخفیّات، جاى آن داشت که آدمى هرگز از سر کوه به زیر نیاید و در معموره جا نکند و چیزى نخورد و نیاشامد، مگر وقت اضطرار و آنهم به قدر سدّ رمق. و با آن که غیر رسوائى و هتک ستر، بلاهاى بسیار و عقبات بىشمار دارد، که این رسوائى در پیش آنها سهل است و کسانى که عقبات آخرت را به معاینه مىدیدهاند، مثل انبیا و اوصیا، چنانکه حضرت امیر علیه السّلام مىفرماید که: «لو کشف الغطاء ما ازددت یقینا»، چنان بودهاند که به ادنى لباسى و معاشى، قناعت مىکردهاند و از سدّ رمق تجاوز نمىکردهاند و در هر نفس، قیامت را با آن سختیها و هولهاى عظیم مشاهده مىکردهاند. چنانکه گویا قیامت قائم شده است و خلایق واداشته شدهاند نزد پروردگار و از گفتار و کردار بد، از اینان حساب مىخواهند و از نقیر و قطمیر از ایشان سؤال مىکنند.
قال الله تعالى: وَ إِنْ کانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ من خَرْدَلٍ أَتَیْنا بِها وَ کَفى بِنا حاسِبِینَ. (انبیاء- 47) چنانکه پروردگار عالم در قرآن مجید مىفرماید: ما که خداوند عالم هستیم و راه به کمّیّت و کیفیّت اعمال بندگان، کما هی مىبریم و علم به همه داریم و بازخواست همه آنها را از ایشان مىکنیم، هر چند به قدر ارزنى باشد و هیچ فعلى و عملى از هر که باشد، خواه قلیل و خواه کثیر نمىشود که حساب نشود و به ترازوى عدل سنجیده نشود و مجمل بماند.
و قال بعض الائمّة: حاسبوا أنفسکم قبل ان تحاسبوا، و زنوا أعمالکم قبل ان توزنوا.
و بعضى از ائمّه علیهم السّلام فرمودهاند که: حساب نفس خود بکنید، پیش از آن که از شما حساب خواهند و بسنجید عملهاى خود را به ترازوى حیا، پیش از آن که دیگران وزن کنند. یعنى: پیش از آن که أسرع الحاسبین حساب اعمال شما کند، خود در دنیا حساب عمل خود کنید و از ارتکاب جرائم و آثام، امتناع کنید و پیش از آن که افعال و اعمال شما در روز قیامت، به میزان عدل سنجیده شود، خود در دنیا به ترازوى حیا و عبودیّت بسنجید و نگذارید که مشتهیات نفس، شما را از آن چه لازمه عبودیّت و بندگى است، منحرف سازد.
قال أبو ذر رضى الله عنه: ذکر الجنّة موت، و ذکر النّار موت فیا عجبا لمن یحیى بین موتین.
ابو ذر رضى الله عنه مىفرماید که: یاد بهشت یاد مردن است و یاد دوزخ نیز یاد مردن است، چرا که دخول بهشت و دوزخ، بعد از مردن میسّر است و یاد بهشت و دوزخ، بى یاد مردن ممکن نیست و عجب است که آدمى با وجود این، گمان حیات به خود مىبرد و از مردن غافل مىشود.
روى انّ یحیى بن زکریّا علیه السّلام کان یفکّر فی طول اللّیل فی امر الجنّة و النّار، فیسهر لیلته و لا یأخذه النّوم، ثمّ یقول عند الصّباح: اللّهمّ این المفرّ؟ و این المستقرّ؟ اللّهمّ إلیک.
از حضرت یحیى علیه السّلام مروى است که: آن حضرت در تمام شب بیدار بود و فکر بهشت و دوزخ مىکرد و در این فکر، شب را به روز مىآورد و چون صبح مىشد مىگفت: خداوندا، کجا است گریزگاه؟ و کجا است قرارگاه؟ یعنى: خداوندا
نمىدانم به کجا گریزم و نمىدانم قرارگاه من کجا خواهد بود، بهشت یا دوزخ؟! بعد از آن مىگفت: «اللّهم إلیک»، یعنى: خداوندا به سوى تو است گریزگاه، و مفرّى نیست مگر به سوى تو.
ترجمه مصباح الشریعة، شهید ثانی ، ص:511 - 514
