احصاء مصدر باب افعال است اینک کلمه مذکور و ثلاثى مجردش را به کمک کتب لغت به شرح زیر معنى مىکنیم.
حصاة: حصوة: سنگریزه حصى: شمرد، حساب کرد احصاء: شمردن، شمارش احصاء النّفوس: سرشمارى احصاء- احصائیه: آمار- آمارگیرى احصائى: وابسته به آمار، کارمند آمار در کتاب نثر طوبى آمده است: اصل حصا سنگریزه است چون غالبا شماره با سنگریزه مىکردهاند احصاء به معنى شمردن استعمال شده است.
در المنجد علاوه بر معانى مذکور آمده است که: احصاء به معنى شمردن چیزى و ضبط و حفظ آن است و نیز حصاة را به معنى عقل و رأى آورده زیرا عقل احصاء یا حفظ مىکند و مفاهیم را با یک دیگر منطبق مىسازد و نتیجهگیرى مىنماید و به همین جهت حصى (بر وزن شریف) به کسى مىگویند که عقلش فراوان است.
راغب اصفهانى (متوفى 502 ه) در کتاب نفیس المفردات فی غریب القرآن مىگوید:
احصاء- تحصیل و بدست آوردن با عدد است که از لفظ حصا (سنگریزه) گرفته شده زیرا عرب در شمردن از سنگریزه استفاده کرده از این رو شمردن را احصاء گفتهاند همچنان که ما در شمارش انگشتان خود استفاده مىکنیم.
اما آنچه در اینجا گفتنش ضرورى است این است که احصاء تنها به معنى «تعدید» و شماره کردن نیست زیرا در آیه 94 سوره مریم احصاء و عدد هر دو با هم آمده و اگر این دو به یک معنى بود ضرورتى براى بیان هر دو نبود که اکنون آیه مذکور را با دو آیه ما قبل و ما بعدش در زیر شاهد مىآوریم.
إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمنِ عَبْداً لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا وَ کُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَرْداً در آسمان و زمین هیچ کس نیست مگر این که با بندگى به سوى خداى بخشنده آمدنى است، به تحقیق خداوند هم آنها را احصاء کرده و شمارش نموده آن هم چه شماره کردن کاملى و همه آنها در روز قیامت تنها در پیشگاه خدا حاضر مىشوند.
این که سه آیه بالا را در اینجا آوردیم و حال آن که آیه 94 که در آن کلمه «احصاء» و «عدد» بکار رفته شاهد مثال است براى این است که به علت و مقصود استعمال این دو لغت که رسیدگى محاسبه اعمال و کردار مردم در رستاخیز و دیدن کیفر و پاداش که نتیجه زندگى آنان در دنیاست آگاه شویم و در ضمن به اهمیت احصاء که ضبط براى نتیجهگیرى است واقف گردیم.
محاسبه نفس یا روش پیشگیرى از وقوع جرم، ص: 103
