اثرات مثبت رسانهها به معنای وسیع کلمه (اعم از اینترنت، رادیو و تلویزیون، روزنامه، کتب و ماهواره) چیست؟
پاسخ:
مثبت یا منفی بودن اثرات رسانهها مربوط به محتوا و پیامی است که از طریق رسانهها پخش و نشر میشود و نیز تا حدودی بستگی به نحوة استفاده و هدفی که کاربر و پیامگیر در نظر گرفته است، دارد.(1)
با این فرض، رسانهها به طور عموم میتوانند ازجهاتی تأثیر مثبت و مؤثر داشته باشند. که در اینجا به برخی از آنها اشاره می کنیم:
1ـ دانش افزایی و ارائه اطلاعات سودمند در موضوعات مختلف: شاید یکی از اصلیترین اهداف راهاندازی رسانههای گروهی و نشر کتب و مجلات و... پیامرسانی و اطلاع رسانی آنها در موضوعات علمی و پژوهشی باشد (و نه استفادههای تبلیغاتی و...(2)) که پیامدش رشد شناختی و افزایش اطلاعات و دانش انسانها خواهد بود. افرادی که اهل مطالعه هستند و یا دسترسی به ماهواره و اینترنت دارند قطعاً از نظر اطلاعات و سطح دانش پیشرفتهتر از دیگران هستند و این خود میتواند یکی از نقاط مثبت در استفاده و کاربری از رسانههای جمعی و... باشد. از نقطه نظر دینی و مذهبی نیز میتوان استفاده از رسانههای جمعی را به عنوان ابزار و وسیلهای برای کسب دانش و اطلاعات ارزشمند و دارای اثر مثبت تلقی نمود به خصوص با توجه به اینکه دین و مذهب تأکید فراوانی به تحصیل دانش نموده است.
2ـ سرگرمی: در مورد افرادی که گرفتاری های زندگی روزمره ناخرسند و خسته هستند، تلویزیون، اینترنت، ماهواره و کتاب و... وسیله بسیار خوبی برای فاصله گرفتن از واقعیات زندگی که او را رنج میدهد و راهی برای کنار آمدن با آنها ندارد، میتواند باشد. اثر مثبت اشتغال اینگونه افراد به برنامههای تلویزیون، ماهواره و مطالعة کتب، این است که احساس نشاط و آرامش نموده و در دنیای همانندسازی با قهرمانان خیالی، تا حد جدایی از واقعیات رنجآور زندگی پیش میروند.(3) و از همین رو است که روانشناسان موضوع کتاب درمانی را پیش کش نمودهاند.(4)
البته قابل توجه است که اگر در بُعد سرگرمی افراط شود، این خود تبدیل به معضلی روحی برای فرد تبدیل خواهد شد. زیرا وسیله ای برای فرار از واقعیت های زندگی و پناه بردن به تخیلات خواهد شد. در مورد کودکان نیز باید مراقب افراط و زیاده روی آنها بود.
3ـ سومین اثر مثبت رسانهها جنبة «پندآموزی» و «عبرت آمیزی» آنها است. افراد از طریق مطالعه کتابها و آثار تاریخی به سرگذشت زشت یا زیبای اقوام و ملل پیشین پی برده از نقاط مثبت آن به عنوان «پند» و از جنبههای منفی زندگی آنها «عبرت» میآموزند. گرچه آشنایی با سرگذشت اقوام و ملل پیشین یکی از مصادیق «دانش افزایی» و «کسب اطلاعات تاریخی» است که در محور نخست تحت عنوان «دانش افزایی و کسب اطلاعات» میگنجد اما به خاطر اهمیت و نقش مثبت آن روی حالات فرد، گذشته از آنکه اطلاعاتی را در اختیارش قرار میدهد، آن را به صورت برجسته و متمایز عنوان کردیم.
4ـ انتقال مشکلات جامعه به مسئولین. رسانهها میتوانند با رویکرد غیرجانبدارانه مشکلات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را به مسولین ذیربط منتقل نموده، در موارد لزوم، عملکرد ضعیف مدیران را به نقد و بررسی بگذارند.
5ـ تولید برنامههای مذهبی و گسترش فرهنگی دینی. یکی از مسایل اساسی که باید مورد توجه مدیران رسانهها واقع شود این است که، در برنامهها تأکید بر ارزشهای مذهبی نموده و مسائلی همچون حماسة دوران دفاع مقدس را زنده نگه دارند و نیز با ارایة الگوهای مناسب همکاری مردم را برای فعالیتهای خیرخواهانه جلب کنند.
6ـ از دیگر آثار مثبت رسانهها میتوان به آشنا کردن مردم به اوضاع سیاسی ایران و جهان اشاره نمود. رسانهها میتوانند در زمینة افشای خطرات بزرگ سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایفای نقش کنند.
نکتة بسیار مهم و اساسی که لازم است توجه شما پرسشگر محترم را به آن جلب کنم و جنبة کاربردی هم دارد، این است که:
آنچه به عنوان اثرات مثبت رسانههای جمعی بیان گردید، در مقایسه با تأثیرات منفی آنها ـ به خصوص در وضعیت کنونی کشور ما که از ماهواره، اینترنت، فیلمها و کتابها و نشریات خارجی بیشتر به عنوان ابزار هجمه ی فرهنگی از سوی دشمن مورد استفاده قرار میگیرد(5) ـ ناکافی است. حتی در برنامههای علمی اینترنت، گاه تصاویر مبتذل و یا به ظاهر عادی نشان داده میشود که به صورت ناخودآگاه مسایل جنسی، به دغدغه مستمر ومهمترین خواسته جوانان تبدیت می کند.
بنابراین رسانههای جمعی هم میتواند تأثیرات مثبت در پی داشته باشد و هم تأثیرات منفی(6). از سوی دیگر، در شرایط کنونی که جهان از رسانههای جمعی به منظور اهداف تبلیغاتی و ابزار هجمه یفرهنگی ـ به خصوص علیه نظام جمهوری اسلامی و جوانان پاک سرشت این مرز و بوم ـ مورد استفاده واقع میشود، بهترین راه این است که در استفاده از رسانههای جمعی و کتب و مجلات، - حتی برخی از آثار داخلی - دست به گزینش و انتخاب بزنیم.
برنامهها و کتابهایی را برای خود و جوانان و فرزندان خود انتخاب کنیم که فارغ از جاذبههای کاذب بوده و در تقویت بنیة علمی و مذهبی ما بیفزاید.
نرم افزار پاسخ
پاورقی:
1. - رهبر، محمدتقی، پژوهشی در تبلیغ، سازمان تبلیغات اسلامی، 1371، مقدمة کتاب. امه دور، تلویزیون و کودکان، ترجمه علی رستمی، سروش، 1374، ص72.
2. - رفیق سکرّی، درآمدی بر افکار عمومی، تبلیغ و آوازهگری، ترجمة حسین کرمی، همراه، 1370، فصل 7.
3. - گروهی از کارشناسان تعلیم و تربیت فرانسه، نشانههای آموزش مناسب، ترجمه محمد کاری، انجمن اولیاء و مربیان، 1378، ص 112.
4. - تبریزی، مصطفی، کتاب درمانی، فرار روان، 1372.
5. - حیدری، احمدرضا، خلاصه مقالات تبلیغ و تبلیغات، سازمان تبلیغات اسلامی، 1371، ص62- 146-89.
6. - متولی، کاظم، روابط عمومی و تبلیغات، بهجت، 1372، ص 151-125.
