« قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبى وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ «سوره شورى، آیه 23»
تفسیر «قربى» از منظر شیعه
علماءِ شیعه با تفکّر و دقّت در این آیه شریفه بالاتّفاق معتقدند که منظور از «قربى» اهل بیت پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله است. و بىشک «ولایت» استمرار رسالت و همسنگ و همطراز آن است. و لهذا این اجر (مودّت قربى) متناسب آن کار (رسالت) مىباشد؛ علاوه این که، ولایت مردم را به سوى خداوند رهنمون مىشود.
اگر آیه مودّت را، طبق آنچه علما و مفسّران شیعه تفسیر کردهاند، تفسیر کنیم هم معناى آیه مودّت روشن مىشود وهم آیات دیگرى که در ارتباط با این آیه است واضح مىگردد و معلوم مىشود ارتباط بین آنها یک ارتباط منطقى و صحیح است. جالب این که در دعاى ندبه، که یک دوره معارف الهى و مشحون از ولایت است، آیات سهگانه فوق مطرح شده و از آن نتیجهگیرى خوب و مناسبى شده و از ائمّه به عنوان راههاى منتهى به رحمت و رضوان الهى یاد شده است.
نظرات اهل سنّت پیرامون «قربى»
علماء اهل تسنّن تفسیرهاى مختلفى در این زمینه ارائه دادهاند، که هیچ کدام متناسب با آیه نیست. به چند نمونه آن توجّه کنید:
1- از جمله گفتهاند که منظور از «قربى» محبّت و مودّت اهل بیت پیامبر است؛ ولى مودّتى خالى از ولایت و امامت و خلافت! و تنها علاقه ظاهرى به خاندان پیامبر صلى الله علیه و آله و اهل بیت پاک آن حضرت!
امّا آیا مىتوان این دوستى ساده را همطراز رسالت دانست؟
آیا محبّت معمولى بدون ولایت و امامت، مىتواند اجر رسالت و معادل آن باشد؟
علاوه بر این، چطور پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله تقاضاى اجر رسالت (به معنایى که شما مىگویید) کرده است؟ در حالى که هیچ کدام از پیامبران پیشین چنین تقاضایى نداشتند، بلکه اجر خویش را از خدا مىخواستند. بنابراین، تفسیر فوق قابل پذیرش نیست.
2- برخى دیگر «قربى» را به کارهاى نیک، که انسان را به خداوند نزدیک مىکند، تفسیر کردهاند، بنابراین «مودّت قربى» به معناى عشق به کارهاى خوب است؛ دوست داشتن نماز، روزه، حج، جهاد، صله رحم، احترام به بزرگان و دیگر کارهاى خوب، اجر و مزد رسالت محسوب مىشود!
3- برخى گفتهاند «فى» در آیه مودّت به معناى «لام» است، در این صورت معناى آیه چنین مىشود: «اجر و پاداش رسالت من این است که مرا دوست داشته باشید؛ چون خویشاوند شما هستم!» سپس شجرهنامه مفصّلى براى این منظور درست کردهاند و نسبت همه قبیلههاى عرب به پیامبر صلى الله علیه و آله را بیان کردهاند، که همه بنوعى منسوب به پیامبر صلى الله علیه و آله بودهاند!
ولى اشکال این تفسیر روشن است؛ چون:
اوّلًا: استعمال «فى» به معناى «لام» بسیار کم و نادر است و دلیل و شاهدى بر این که در آیه فوق بدین معنى باشد نداریم.
ثانیاً: دوستى شخصى پیامبر صلى الله علیه و آله همسنگ نبوّت و رسالت نیست، و مزد رسالت باید متناسب با خود رسالت باشد.
آیا این جمله که: «مرا دوست داشته باشید و اذیّت نکنید چون خویشاوند شما هستم» همسنگ و همطراز رسالت است؟
آیا این تفسیر باعث افت معناى بلند آیه شریفه نمىشود؟
4- تفسیر دیگر، که از تفسیر فوق سستتر مىباشد، این است که:
«خویشاوندان خود را دوست داشته باشید؛ اجر رسالت پیامبر مودّت خویشاوندان خودتان است!» انسان دوست دارد باور نکند اینگونه تفاسیر را افراد دانشمندى ارائه دادهاند، ولى متأسّفانه چنین است!
بطلان این نظریّه روشنتر از آن است که احتیاج به جواب داشته باشد. آیا دوستى خویشاوندان، همسنگ و همطراز با رسالت است؟ آیا مودّت اقرباء خویشتن، استمرار نبوّت محسوب مىشود؟!
آرى، هنگامى که سطحىنگر باشیم و اسیر پیشداوریهاى خود شویم، اینگونهگرفتار اشتباهات واضح و آشکار مىگردیم.آیا حقیقتاً این تفسیر و تفسیر گذشته، تناسب و سازگارى با آیه شریفه دارد و یا اگر به دست کسى که کمترین آگاهى از ادبیّات عرب دارد، داده شود بزودى نامأنوس بودن آن را متوجّه مىشود. بدین جهت خود این دانشمندان هم اعتراف مىکنند که این نوع تفسیرها مجازى و غیر حقیقى، یا از قبیل استثناء منقطع است، که آن هم نوعى مجاز است!
چرا آیه قرآن را به شکلى تفسیر کنیم که گرفتار معناى غیر حقیقى و مجازى شویم؟ چرا مودّت قربى را به ولایت و امامت تفسیر نکنیم، که از هر جهت با آیه محلّ بحث و سایر آیات مرتبط با آن هماهنگى دارد؟!
آیات ولایت در قرآن، ص: 182 - 183
