بارى در بسیارى از احادیث وارد است که: أئمّه علیهم السلام از جَفْر استکشاف مغیبات مىنمودهاند. مثلًا حضرت رضا علیه السّلام در ظَهر ورقه عهدنامه مأمون نوشتند: جامعه و جفر دلالت دارند بر ضدّ این امر.
و حضرت صادق علیه السّلام کراراً مىفرمودند: قیام بنى الحسن در برابر دولت بنى عبّاس بجائى نمىرسد. خونهاى بیجا ریخته مىشود و نتیجهاى عائد نمىگردد.
عبد الله مَحْض، فرزند حسن مُثَنَّى، فرزند حضرت امام حسن مجتبى علیه السّلام مدّعى بود که: محمّد فرزندش مهدى قائم آل محمّد است. و او را که صاحب نفس زکیّه گویند، با برادرش ابراهیم غَمْر به مردم معرفى مىکرد، و از مردم براى قیام آنها بیعت مىگرفت. و حتى حضرت صادق علیه السّلام را هم دعوت به بیعت با محمّد نمودند. جریان مسأله بسیار مفصّل و در کتب تواریخ مسطور مىباشد.
محمد و ابراهیم دو جوان رشید و با شجاعت و با سخاوت و باتقوى بودند؛ پدرشان عبد الله نیز از أعاظم و روساى بنى هاشم و علویّین به شمار مىرفت. ولى علمشان به قدر علم امام نبود و لیاقت مقام امامت را نداشتند، و زیر بار ولایت و تسلیم در برابر حضرت صادق علیه السّلام نرفتند، و آن حضرت را به علوم غریبه و مغیبات مىشناختند؛ ولى اعتراف بدان چون موجب کساد بازار و ادّعاى مهدویّتشان بود از ابراز آن خوددارى مىنمودند. چون رسول خدا فرموده بود: نام مهدى آل محمّد، محمّد است، و در زمان طغیان سلاطین جائر قیام مىکند؛ عبد الله مىگفت: از این زمان که بنى عبّاس روى کار آمدهاند و منصور دوانیقى فتّاک متهوّر جائر، حقّ آل محمّد را غصْب نموده است، زمانى بدتر نیست و فرزند من هم نامش محمّد است و مردى رشید و شجاع و قابلیّت قیام و لیاقت امارت و حکومت بر مسلمین را دارد، فلهذا او مهدى است و باید مردم تسلیم امر او بشوند.
آنچه حضرت صادق علیه السّلام از روى علوم خود، از جمله علم جَفْر خود، بدانها خواستند بفهمانند که: قائم آل محمّد، این مرد نیست؛ قیام او بدون نتیجه است، بلکه چون قیام بدون موقع و سر رسید است، دچار هزاران خطا و اشتباه مىشود، قبول نمىکردند. حتى حضرت صادق وقت کشته شدن محمّد را به دست پسر عمّ منصور که با لشکرى جرّار از شام آمده بود، در کنار مدینه نشان دادند، و کیفیّت قتل او را و برادرش ابراهیم را که پس از وى گرفتار آمد نشان دادند، و آنان را از قیام بیجا تحذیر فرمودند، ولى سودى نداشت؛ تازه از اینکه حضرت هم به جمعیّت ایشان نمىپیوندند متأثّر بودند و کلمات ناهنجار و ناروا سر مىدادند. آنان مىگفتند: شرائط امامت در ما هست، و باید قیام نمود و تأخیر جائز نیست.
حضرت مىدانستند که: قیام در آن موقع چون چیدن میوه نارس از درخت مىباشد. آنها به روى آوردن مردم، و کمک و بیعت ظاهرى دلخوش بودند؛ ولى حضرت از باطن امر همچون مرد اندیشمند و عالم به غیب و در مصدر امر و ملکوت واقع، بدین امور مىنگریستند؛ و نصیحت حضرت به جائى نرسید و مصائب بنى حسن در زندان منصور و کشته شدن آنان در زندان بغداد، و به قتل رسیدن محمّد و ابراهیم صدها برابر بر مصائب حضرت صادق علیه السّلام بیفزود، و اشکهاى پى در پى از روى رحمت بر این قوم بدون امام و بدون ولى و خودسر مى ریخت، و فایدهاى هم نداشت.
ایشان حضرت را داراى علوم برترى از خود مىدیدند؛ ولى زیر بار این علم نمىرفتند، و جاهلانه دست به کار مىزدند. در این روایات اخیر دیدیم که سخن از اولاد حسن یعنى عبد الله بن حسن بن حسن بن علىّ بن أبى طالب علیه السّلام زیاد به میان آمد و حضرت مىفرمودند: ما داراى علم جَفْر مىباشیم و نیز علوم بالاتر از آن که ابداً اولاد حسن مُثَنَّى از آن خبر ندارند.
از استشهاد حضرت به داشتن جامعه که علم احکام است تا روز قیامت، و از داشتن جَفْر که علم به وقایع و حوادث و مغیبات است خوب ظاهر مىشود که: جَفْر مخصوص علم به حوادث آینده و استکشاف امور غیبیّه مىباشد که بنى حسن از آن عارى بودند. و لهذا مىبینیم که: راویان بالاخص در مقام بیان جفر از حضرت مىپرسند: آیا اولاد حسن از این جفر شما مطّلعند یا نه؟!
بنابراین از مجموع مطالب وارده به دست آمد که: جفر علمى است جداگانه، مربوط به علوم مسائل حلال و حرام نیست، و در برابر و مقابل جامعه قرار دارد، و نمىتوان آن دو را در هم ادغام نمود؛ و به واسطه آنکه امروزه اصول صحیحه آن در دسترس عامّه نیست نمىتوان اصل صحیح آن را از أمیر المؤمنین علیه السّلام هم انکار کرد، و براى او کتابى را که از پوست بوده، و داراى خصوصیّت استکشاف مغیبات بوده منکر گردید، و بر این مطلب که شیعه و عامّه بدان معترفند که اهل بیت داراى علوم غیبیّه بودهاند که از نفوس مطهره آنها تراوش مىنمود، خطّ بطلان کشید.
امام شناسى، ج14، ص: 242
