آداب جمعه ده چیز است:
1- از روز پنجشنبه خود را براى جمعه آماده و مصمّم کند
و براى درک فضیلت آن به پیشوازش رود. بنابر این در عصر پنجشنبه به دعا و استغفار و تسبیح مشغول شود زیرا آن برههاى از زمان است که در مقابل ساعت مبهم استجابت دعا در روز جمعه قرار داده شده است. یکى از پیشینیان گفته است: خداوند غیر از روزى مقرّر بندگان عطایایى دارد که تنها به کسانى که در عصر پنجشنبه و روز جمعه از او درخواست مىکنند مىبخشد. مؤمن باید در این روز جامهاش را بشوید و سپید کند، و بوى خوش اگر موجود ندارد آماده سازد، و دلش را از مشغولیّتهایى که مانع سحرخیزى او در روز جمعه خواهد شد فارغ کند، و در شب جمعه یا در روز آن با زنش همبستر شود. برخى این عمل را در اوقات مذکور مستحب دانسته و سخن پیامبر اکرم (ص) را که فرموده است: «خدا بیامرزد آن را که سحرخیز باشد و خطبه را از آغاز بشنود، و غسل دهد، و غسل کند»
2- هنگامى که سپیده صبح بدمد اعمال جمعه را با غسل آغاز کند،
و اگر صبح زود برنخاسته خوب است غسل را نزدیک ظهر انجام دهد تا نظافت او به زمان نماز نزدیکتر باشد. غسل جمعه مستحبّ مؤکّد است.
شیخ صدوق گفته است: کسى که غسل جمعه مىکند بگوید: اللّهم طهّرنی و طهّر قلبی و أنق غسلی و أجر على لسانی مدحتک.
امام صادق (ع) فرموده است: «کسى که غسل جمعه کند و بگوید: أشهد أن لا اله الّا الله وحده لا شریک له و أنّ محمّدا عبده و رسوله اللّهمّ صلّ على محمّد و آل محمّد و اجعلنی من التّوابین و اجعلنی من المتطهّرین، این دعا سبب پاکیزگى او تا جمعه دیگر خواهد بود.»
امام صادق (ع) فرموده است: «غسل روز جمعه پاک کننده و کفّاره گناهانى است که غسل کننده از آن جمعه تا جمعه دیگر مرتکب مىشود.»
3- آرایش: و آن در روز جمعه مستحبّ است و در سه چیز مىباشد: لباس، نظافت و بوى خوش.
اما نظافت به مسواک کردن، ستردن مو، گرفتن ناخن، کوتاه کردن شارب و دیگر چیزهایى که در کتاب طهارت گفته شده است صورت مىگیرد. اگر در روزهاى پنجشنبه یا چهارشنبه به گرمابه رود نظافت را به عمل آورده و باید در روز جمعه با بهترین عطرى که در دسترس دارد خود را خوشبو کند تا بدین وسیله بوهاى ناخوش را از میان ببرد، و شمیم خوشى و راحتى به مشام حاضرانى که در کنار اویند برساند. بهترین عطر مردان آن است که بویش ظاهر و رنگش پوشیده باشد، و عطر زنان آن است که رنگش ظاهر و بویش پنهان باشد.
در این روز از آرامش و وقار برخوردار باشد، و عبادت پروردگارش را نیکو به جا آورد، و به اندازهاى که مىتواند کار نیک انجام دهد، زیرا خداوند (در این روز) بر زمین نظر مىافکند تا حسنات بندگان را چند برابر کند.»
در تشویق بر به کار بردن بوى خوش احادیث بسیارى روایت شده و مضمون آنها بیانگر این است که استعمال بوى خوش از صفات پیامبران و مایه تقویت دل و زیاد شدن روزى و سلامت عقل است. نماز کسى که بوى خوش به کاربرده از هفتاد نماز کسى که فاقد آن بوده افضل است. فرشتگان بوى خوش را از مؤمن استنشاق مىکنند و مالى که در این راه صرف بشود اسراف نیست. پیامبر خدا (ص) مالى را که براى تهیّه بوى خوش هزینه مىکرد بیش از مبلغى بود که براى تهیّه خوراک به مصرف مىرسانید».
عمامه بر سر گذاشتن در این روز مستحبّ مىباشد. در خبر آمده است: «همانا خداوند و فرشتگانش در روز جمعه به ارباب عمائم درود مىفرستند.»
4- صبح زود به مسجد رفتن
و وقت آن با طلوع فجر آغاز مىشود و این عمل داراى فضیلتى بزرگ است. سزاوار است هنگامى که رهسپار نماز جمعه مىشود با خشوع و فروتنى باشد، و تا رسیدن وقت نماز نیّت اعتکاف در مسجد کند، و هدفش پاسخ دادن به نداى الهى در مبادرت به نماز جمعه، و سرعت گرفتن براى جلب آمرزش و خشنودى او باشد.
پیامبر اکرم (ص) فرموده است که هر کس در ساعت نخست روز جمعه به مسجد رود مانند آن است که با نحر شترى به خدا تقرب جسته باشد، و در ساعت دوم با ذبح گاوى، و در ساعت سوّم با ذبح قوچى، و در ساعت چهارم با ذبح ماکیانى و در ساعت پنجم با اهداى تخم مرغى قصد تقرّب کرده است و چون امام بیرون آید «صحیفههاى ثواب پیچانیده و قلمها برداشته شوند و فرشتگان در برابر منبر امام گرد آیند تا ذکر او را بشنوند». کسانى که پس از گذشت ساعات مذکور حاضر شوند حق نماز را ادا مىکنند و فضیلتى براى آنها نیست. ساعت نخست روز جمعه از دمیدن فجر تا طلوع آفتاب است، ساعت دوّم از طلوع آفتاب تا بالا آمدن آن، و ساعت سوّم از زمان گسترش آفتاب تا آنگاه که پاها از گرماى زمین بسوزد، ساعت چهارم و پنجم اندک زمانى از چاشتگاه گذشته تا ظهر است.
پیامبر اکرم (ص) فرموده است: «سه چیز است که اگر مردم ثواب آنها را بدانند مرکب خود را در طلب آنها خواهند دوانید: اذان، صف اوّل نماز و صبح زود براى نماز جمعه رفتن.»
7- نمازگزار در طلب صف اوّل جماعت باشد،
زیرا فضیلت صف اوّل بسیار است چنان که در این خبر آمده است: «هر کس غسل دهد و غسل کند و صبح زود برخیزد و آغاز خطبه را درک کند و نزدیک امام بنشیند و به سخنان او گوش دهد این عمل او کفّاره چیزهایى است که در میان دو جمعه به اضافه سه روز از او سر زده است.» در عبارت دیگرى آمده است: «خداوند تا جمعه دیگر او را آمرزیده است.» در قسمتى از این روایت این شرط ذکر شده است: «... و از روى گردن مردم عبور نکند.
در برخى اخبار آمده است: «هر گاه خداوند به بندهاى که در نماز است نظر افکند همه کسانى را که در پشت سر اویند مىآمرزد.»
8- در آن هنگام که امام براى ایراد خطبه بیرون مىرود باید نمازگزار نمازش را قطع کند و نیز از سخن گفتن باز ایستد، بلکه کلمات اذانگو را بازگو کند و سپس به خطبه گوش فرا دهد
مىگویم: در الفقیه آمده که امیر مؤمنان (ع) فرموده است: «در حالى که امام مشغول ایراد خطبه است سخن گفتن و رو از قبله گردانیدن جایز نیست جز آنچه در نماز اجازه دادهاند. این که نماز جمعه دو رکعت قرار داده شده به خاطر دو خطبه آن است که به جاى دو رکعت آخر نماز مىباشد بنابر این خطبهها در حکم نمازند تا آنگاه که امام از منبر فرود آید.»
9- نمازگزار باید همه آنچه را در جماعت و غیر نماز جمعه رعایت مىکند در نماز جمعه مراعات کند،خداوند در این روز بندگانش را به انجام دادن اعمال شایسته و تلافى کوتاهیها و اهمال آنان در بقیّه ایّام هفته تشویق کرده، و مهمّترین طاعت خود را که موجب تقرّب به آستان حضرت اوست نماز جمعه قرار داده و در کتاب کریم خویش از آن به ذکر الله تعبیر کرده و از میان همه نمازها که عموما بالاترین وسیله تقرّب مىباشند نماز جمعه را بطور خاصّ ذکر کرده و فرموده است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ من یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِکْرِ الله وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ هشدارها و تأکیدهایى که در این آیه شریفه است مایه بیدارى کسانى است که در فهم معانى قرآن بهرهاى دارند. مهمترین اشاره آیه مذکور در این جا این است که در آن از نماز جمعه به ذکر الله تعبیر شده است و خداوند با این تعبیر هشدار مىدهد که غرض نهایى از نماز تنها حرکات و سکنات و رکوع و سجود نیست، بلکه مقصود این است که نمازگزار یاد خدا را در دل داشته باشد و عظمت او را به خاطر آورد، زیرا رمز این که نماز انسان را از بدیها و منکرات باز مىدارد همین امر و نظایر آن است.
خداوند متعال فرموده است: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ، زیرا سبب ارتکاب فحشاء و منکر نیروى شهوانى انسان است به هنگامى که از زیر فرمان عقل بیرون رود، و این امر به تمامى محقّق نمىشود، مگر آن که انسان توجّه کامل به خداوند داشته باشد و عظمت و جلال او را پیوسته در نظر گیرد
فضل خداوند در این روز شامل و بخشش او کامل و رحمت او گسترده است. اگر انسان قابلیت و شایستگى داشته باشد سعادتش به کمال مىرسد و خواستهایش حاصل مىگردد
10- دیگر این که در مسجد بماند تا نماز عصر را به جا آورد،
و اگر تا مغرب توقّف کند افضل است، ولى اگر از ریا و خودنمایى و رسیدن آسیبى بر خود بر اثر مشاهده اعتکاف او از سوى مردم خویشتن را مصون نمىبیند، یا بیم دارد که به آنچه به او مربوط نمىشود دچار گردد بهتر است به خانهاش برگردد در حالى که ذکر خدا را بگوید، در نعمتهاى او بیندیشد، بر توفیقى که به او داده است شکر کند، از گناهان خود بیمناک باشد و براى این که ساعت شریف استجابت دعا را درک کند تا غروب آفتاب پیوسته مراقب دل و زبانش باشد.
در خبر مشهور آمده است: «در جمعه ساعتى است که هر بنده مسلمانى آن را درک کند و در آن چیزى از حق تعالى بخواهد خداوند حتما آن را به او عطا مىکند
برخى از علما گفتهاند: این ساعتى مبهم و نامشخّص در تمام روز است و مانند شب قدر مىباشد، تا مردم همه روز جمعه را مراقبت کنند و گفتهاند که ساعت استجابت دعا در ساعات روز جمعه گردش دارد مانند شب قدر که در شبهاى سال در گردش مىباشد، و این رأى به صواب نزدیکتر است، و آن را سرّى است که ذکر آن در علم معامله شایسته نیست
مىگویم: مستحبّ است کمى پیش از غروب آفتاب دعاى سمات را که از اهل بیت (ع) روایت شده و مشهور است بخواند.
راه روشن، جلد2، ص:32 - 49
