انسان چگونه می تواند خود را بشناسد ؟
ساعت ٢:٤۳ ‎ب.ظ روز دوشنبه ٢۸ آذر ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: انسان چگونه می تواند خود را بشناسد ؟ ،خودشناسی دارای دو بُعد است: ،خودشناسی روان شناختی:

پاسخ:

خودشناسی یکی از مسائل مهم در زندگی انسان است. از این رو در روایات به آن توصیه شده است. حضرت علی _ علیه السلام _ می فرماید: «معرفةُ النفسِ انفعُ المعارف. شناخت خویشتن، سودمند ترین منافع است»(1).
در روایت دیگر آمده است: «مَن عرف نفسَه عَرَفَ رَبَّهُ. هرکه خود را شناخت، خدای خود را می شناسد».

خودشناسی دارای دو بُعد است:
1. بُعد معنوی: و این که انسان بداند چه کسی او را آفریده و هدف از خلقت و آفرینش او چه بوده است. این بُعد خودشناسی جنبة اعتقادی دارد و برای تهذیب نفس و برقراری ارتباط معنوی با خدا بسیار مفید و راهگشا است. در واقع این نوع خودشناسی عبادت محسوب می شود.
امام سجّاد _ علیه السلام _ در هنگام عبادت و راز و نیاز با خدا می فرمود:
«خدایا! ما را از کسانی قرار ده که خود را شناختند و به قرارگاه خویش، یقین یافتند و از این رو عمر خویش را صرف در عبادت تو کردند»(3).
این خودشناسی مقدمة خودسازی اخلاقی است و در آن فرد با نقاط قوت خود (فطرت سلیم، عقل، دل و ...) نقاط ضعف خود (خودخواهی و ...) آشنا می شود و از نقاط قوت خود کمک می گیرد تا بر صفات بدش غلبه کند.


2. خودشناسی روان شناختی: یک بُعد دیگر خودشناسی جنبة روان شناختی دارد، و آن این که انسان اخلاق و روحیات و ویژگی های شخصیتی خود را بشناسد. افراد از نظر اخلاق و ویژگی های شخصیتی مثل هم نیستند. برخی افراد کاملاً درون گرا هستند، در حالی که برخی دیگر برون گرا و اجتماعی می باشند و دوست دارند با دیگران بیشتر ارتباط برقرار کنند همچنین نیازها، توقعات و انتظارات افراد متفاوت است. برخی زودرنج و دمدمی مزاج هستند و با کوچکترین مسأله ناراحت می شوند. برخی دیگر قدرت تحمل و مقاومت بالایی دارند و انتقاد پذیرتر هستند. شاید در جهان هیچ دو نفری از لحاظ اخلاق و ویژگی های شخصیتی و روحی مثل هم نباشند. بنابراین شناسایی ویژگی های شخصیتی و روحی خود مربوط به خودشناسی روان شناختی است.
خودشناسی به معنای اول، از طریق مطالعة کتب اخلاقی و آیات و روایات و موضوعاتی که جایگاه انسان را در جهان معرفی می کند، تأمل در امور نفسانی خودمان امکان پذیر است. اما خودشناسی به معنای دوّم در چارچوب نظریه های روان شناسی و با استفاده از ابزار و امکاناتی که روان شناسان به خصوص روان شناسان شخصیت، فراهم آورده اند، امکان پذیر است. روان شناسان برای شناخت خصوصیات روحی و شخصیتی افراد، پرسشنامه های زیادی ساخته اند. نتایج این پرسشنامه ها نشان می دهد که افراد از چه ویژگی هایی برخوردارند. برخی از این پرسشنامه ها به گونه ای است که باید توسط یک روان شناس اجرا و تحلیل شود، اما برخی پرسشنامه ها ساده هستند و خود فرد نیز می تواند با علامت زدن به سؤالات پرسشنامه، و استفاده از راهنمای آن روحیه و ویژگی های شخصیتی خود را بهتر بشناسد.
مطالعة کتاب های روان شناسی نیز در این نوع خودشناسی مؤثر است.
حال که با دو نوع خودشناسی آشنا شدید، به خوبی دانسته می‌شود که خودشناسی به هر دو معنا، در زندگی اجتماعی و کنار آمدن با دیگران مؤثر است. خودشناسی این امکان را فراهم می کند که انسان به خودسازی و تهذیب نفس پرداخته و با دیگران معاشرت و برخورد اسلامی داشته باشد. وقتی انسان خود را شناخت و به هدف خِلقت خویش پی بُرد، به خوبی می داند که در جامعه چگونه باید رفتار کند.
خودشناسی در زندگی اجتماعی و کنار آمدن با دیگران مؤثر است. زیرا وقتی انسان حالات و ویژگی های روحی خود را شناخت، می داند که در هر جامعه ای و در هر شرایطی چگونه باید برخورد کند. به عنوان مثال، اگر فردی به این نتیجه دست یافت که روحیة انتقاد پذیری را ندارد و زودرنج است، می تواند از موقعیت ها و محیط هایی که افراد را مورد انتقاد قرار می دهند، اجتناب کند.

 


پاورقی:

1. آمدی، غررالحکم و دررالکلم، تج 7، ص 387.    2. محمدی ری شهری، محمد، گزیدة میزان الحکمة، ص 364.