مدینه منوّره و تاریخ آن :
ساعت ٢:٠٦ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۳٠ آبان ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: مدینه منوّره و تاریخ آن : ،مدینة الرَّسول،هجرتگاه پیغمبر ،نتیجه پژوهشهاى دانشمندان اخیر ،مهاجران یهودى در داخل شهر

مدینه. مدینة الرَّسول، طَیِّبَه، هجرتگاه پیغمبر. مرکز تأسیس حکومت اسلامى و نامبردارترین شهرهاى اسلامى پس از مکه معظمه، در عربستان است که در پانصد کیلومترى شمال شرقى مکه قرار دارد.

ارتفاع آن از سطح دریا 916 متر. طول جغرافیایى آن 39 درجه و پنجاه و پنج دقیقه و عرض آن 24 درجه و 15 دقیقه است. این شهر در دشتى وسیع و ریگ‏زار ساخته شده است و به خاطر داشتن قنات‏ها و کاریزها و خرمابنان فراوان، هوایى گرم و مرطوب دارد. تابستان‏ها از نزدیک ظهر تا پسین، هوا به شدت گرم مى‏شود، چنانکه در تابستان درجه گرما به 48 تا 50 درجه سانتى‏گراد بالاى صفر مى‏رسد. ولى در زمستانها روز 10 درجه بالاى صفر و شب‏ها تا به صفر و گاهى به‏ زیر صفر مى‏رسد.

با افزایش جمعیت و تأسیس ساختمان‏هاى چند طبقه، بتدریج درختان خرما از میان مى‏رود و امروز جز نخلستانهایى اندک در آن بر جاى نمانده.

شهرت این شهر به خاطر هجرت پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله بدانجاست، اما شهر خود تاریخى طولانى دارد. چنانکه نوشتیم، نام پیشین آن یثرب است و بعضى تاریخ‏نویسان احتمال داده‏اند حدود قرن دوم پیش ازمیلاد مسیح مردمى از نژاد مصر قدیم این شهر را در دست داشته‏اند و بدین جهت واژه یثرب را لغتى قبطى گرفته‏اند.

آنچه از نتیجه پژوهشهاى دانشمندان اخیر بدست آمده است این که: در سده چهارم میلادى پس از بهم خوردن وضع سیاسى و اقتصادى جنوب عربستان، گروهى از مهاجران آن‏ منطقه به یثرب آمدند و چون وضع طبیعى زمین را مناسب دیدند در آنجا سکونت کردند، اینان از نژاد قحطانى بودند که بعدها نام یمانى و نامهاى دیگر بخود گرفتند.

چنانکه دسته‏اى هم از مهاجران یهودى در داخل شهر و دهکده‏هاى مجاور آن سکونت کردند. احتمال مى‏دهند هجرت کوچ کنندگان یهودى پس از ویرانى اورشلیم به‏دست بخت نصر بوده است.

بهر حال آنچه مدینه را در تاریخ اسلام و جهان مشهور ساخت هجرت پیغمبر صلى الله علیه و آله بدانجا بود. پیغمبر در ماه سپتامبر سال ششصد و بیست و دو میلادى که مصادف با ربیع‏الاول بود بدین شهر درآمد. و این هجرت مبدأ تاریخ مسلمانان گشت، لیکن آغاز سال را از محرم گرفتند.

گروهى از مسلمانان شهر مکه پیش از پیغمبر و پس از هجرت او، شهر خود را ترک گفتند و بتدریج به مدینه آمدند. در قرآن و سنت پیغمبر و عرف مسلمانان مردم شهر مدینه «انصار» و مسلمانان مکه «مهاجران» لقب گرفتند.

رسول اللَّه صلى الله علیه و آله در ماههاى نخستینِ‏هجرت، میان دو گروه عقد برادرى بست و هر یک تن از عرب‏هاى قحطانى با تنى از عرب‏هاى عدنانى برادر گشت و بدین ترتیب آن هم چشمى و یا برترى جویى که از صدها سال پیش، میان دو دسته شمالى و جنوبى پدید آمده بود برطرف گردید.

قرآن کریم فرماید: و به یاد آورید نعمت‏هاى خدا را بر خویش که دشمن بودید و خدا میان دلهاى شما سازگارى داد  و به نعمت او برادر یکدیگر گشتید.

پیمان‏نامه مدینه که باید آن را کاملترین و جامع‏ترین اعلامیه حقوق انسانى خواند در این شهر و به‏فاصله کمتر از یک سال از هجرت نوشته شد. پس از آن مدینه مرکز حکومت اسلامى گردید. پس از رحلت پیغمبر تا سال سى و پنجم هجرى سه خلیفه این شهر را مقر حکومت خود قرار دادند.

هر چند ازآن پس مرکز خلافت به کوفه و سپس به دمشق و بغداد منتقل شد اما مدینه موقعیت معنوى خود را تا سده چهارم هجرى همچنان نگاهداشت و جایگاه علم و ادب و موطن بسیارى از علما، فقها و صالحان بود.

وضع شهر مدینه در عهد پیامبر خدا و ابوبکر و عمر از جهت عمران و آبادانى تغییرى چندان نیافت. نخستین بار عثمان بود که براى خود خانه‏اى از سنگ و گچ ساخت که درهاى آن از چوب کاج بود.

سال شصت و سوم هجرى که به امر یزید بن معاویه به دست مسلم بن عُقْبه صورت گرفت و به نام «وقعه حَرّه» معروف شده، یکى از برگ‏هاى سیاه تاریخ حکومت امویان است و مى‏توان قسمتى از تباهى عمومى و فساد اخلاق مردم مدینه را در سالهاى بعد معلول این فاجعه دانست. پس از انتقال مقر خلافت از دمشق به بغداد (دوره عباسیان) خلفاى این خاندان توجه چندانى به این شهر نکردند شهرت این شهر به خاطر هجرت پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله بدانجاست، اما شهر خود تاریخى طولانى دارد. چنانکه نوشتیم، نام پیشین آن یثرب است و بعضى تاریخ‏نویسان احتمال داده‏اند حدود قرن دوم پیش ازمیلاد مسیح مردمى از نژاد مصر قدیم این شهر را در دست داشته‏اند و بدین جهت واژه یثرب را لغتى قبطى گرفته‏اند.

در سال چهل و یکم هجرت که معاویه خود را خلیفه مسلمانان خواند، براى این که بزرگان مهاجر را همراه داشته باشد و نیز از آن جهت که گروهى از خاندان او در این شهر بسر مى‏بردند از بذل مال به آنان دریغ نکرد. این روش در تمام دوران حکومت اموى ادامه داشت و در نتیجه مدینه از جهت عمران و آبادى پیشرفتى بزرگ کرد. اما به موازات برخوردارى این بزرگان از مال و آسایش، فساد اخلاق نیز در میان‏آنان رواج یافت؛ چنان که هنوز سده نخستین هجرت پایان نیافته بود که مدینه مرکز مهم تربیت موسیقى دانان- زن یا مرد- و صدور آنان به دیگر شهرها گردید و خانه‏هایى در این شهر برپا شد که جایگاه عیاشان و خوشگذرانان بود.

کشتار دسته جمعى مردم به سال شصت و سوم هجرى که به امر یزید بن معاویه به دست مسلم بن عُقْبه صورت گرفت و به نام «وقعه حَرّه»  معروف شده، یکى از برگ‏هاى سیاه تاریخ حکومت امویان است و مى‏توان قسمتى از تباهى عمومى و فساد اخلاق مردم مدینه را در سالهاى بعد معلول این فاجعه دانست. پس از انتقال مقر خلافت از دمشق به بغداد (دوره عباسیان) خلفاى این خاندان توجه چندانى به این شهر نکردند.

                                                   عرشیان،سید جعفر شهیدی ، ص: 83 -  85