تلقیح و بارورى مصنوعى‌
ساعت ٩:۱٠ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٢٥ آبان ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: تلقیح و بارورى مصنوعى‌ ،مادر جانشین‌ ،رحم بانویى به هر ،تخمک زن سالم

1. تلقیح مجاز‌

الف) مادر جانشین‌

سؤال 194- رحم بانویى به هر علّت قادر بر نگاهدارى جنین نیست، و آن را سقط مى‌کند. با آمیزش تخمک وى و نطفۀ شوهرش در آزمایشگاه، و انتقال جنین به رحم زن دیگرى که شوهر ندارد (و به اصطلاح مادر جانشین، یا مادر قائم مقام نامیده مى‌شود) بچّه رشد نموده، و به موقع، متولّد مى‌شود، و برابر قرار داد اجرت معیّنى به مادر جانشین داده مى‌شود، تا کودک تحویل زن و شوهر گردد. آیا این کار جایز مى‌باشد؟

جواب: این کار ذاتاً مانع شرعى ندارد، ولى مستلزم مسائل جنبى حرامى از قبیل لمس و نظر کردن است. بنابراین، هرگاه این کار به وسیلۀ محرمى مانند شوهر انجام شود، به این صورت که نطفۀ خود و یکى از دو همسرش را بگیرد، و ترکیب نماید، و در رحم همسر دیگر (هرچند عقد موقّتى با او خوانده باشد) کشت کند، مرتکب حرامى نشده‌اند. در غیر این صورت، براى مجاز بودن این محرّمات جنبى باید ضرورتى وجود داشته باشد.

سؤال 195- در فرض سؤال قبل، با وجود اینکه این کودک در رحم مادر‌ جانشین بزرگ شده، امّا داراى صفات ارثى زن اوّل مى‌باشد. با توجّه به آیۀ دوم سورۀ مبارکۀ مجادله، به کدام یک از این دو زن تعلّق دارد، و وارث کدام یک از آنهاست؟

جواب: این فرزند متعلّق به صاحبان نطفه، و با آنها محرم است، و از آنها ارث مى‌برد. و مورد مادر جانشین به منزلۀ فرزند رضاعى او است، بلکه در بعضى جهات نسبت به آن اولویت دارد؛ چرا که تمام گوشت و استخوان او از وى روییده است. بنابراین حرام است که بعداً با آن زن و فرزندان او ازدواج کند، امّا ارث نمى‌برد.

سؤال 196- در موردى که تخمک زن سالم است، امّا رحم قدرت نگهدارى و پرورش جنین را ندارد، اگر اسپرم شوهر با تخمک زن در آزمایشگاه ترکیب شود، و سپس نطفۀ ترکیب شده یا جنین حاصله در آزمایشگاه به رحم زن دیگرى منتقل گردد، لطفاً بفرمایید:

اوّلًا: آیا این امر جایز مى‌باشد؟

جواب: این کار ذاتاً جایز است، امّا چون معمولًا موجب نظر و لمس حرام است، تنها در موارد ضرورت جایز است.

ثانیاً: آیا اجازۀ صاحب رحم لازم است؟

جواب: آرى لازم است.

ثالثاً: زنى که نطفۀ ترکیب شده یا جنین در رحم او قرار مى‌گیرد، آیا مى‌تواند جهت انجام این عمل درخواست اجرت کند؟

جواب: مانعى ندارد.

رابعاً: رابطۀ شرعى کودک متولّد شده، از نظر نسب مادرى، با صاحب رحم و زن صاحب تخمک چگونه است؟

جواب: زن صاحب تخمک مادر اوست، و زن صاحب رحم به منزلۀ مادر‌ رضاعى مى‌باشد، و به او محرم است.

خامساً: رابطۀ شرعى این کودک از نظر نسب، ارث، محرمیّت و نکاح با شوهر زن صاحب رحم چگونه است؟

جواب: فقط نسبت به او محرم است.

سؤال 197- بچّه دار شدن تعدادى از زوجین به دلایل طبّى، به طور طبیعى مشکل بوده، و لازم است که از روشهاى درمانى مختلف براى کمک به آنها استفاده شود. یکى از این روشها، لقاح خارج از رحمى مى‌باشد؛ به این معنا که تخمک را از زوجه و نطفه را از شوهرش گرفته و آنها را با هم مخلوط نموده، تا از اختلاط و امتزاج تخمک و نطفه، جنین حاصل شود، سپس این جنین به رحم زوجه منتقل شود، تا حاملگى و بعد زایمان صورت گیرد. لازم به تذکّر است که جنین‌ها هنگام انتقال به رحم، فقط 24 تا 48 ساعت از زمان لقاحشان گذشته، و داراى 4 الى 8 سلول مى‌باشند. گاهى از اوقات، تعداد جنین‌هاى حاصل از نطفۀ زن و شوهر بیش از حدّ نیاز است، که در این صورت اضافه بر نیاز منجمد شده، و پس از زایمان زن با رضایت زوجین، جنین‌ها از رده خارج و دور ریخته مى‌شود. از طرف دیگر، تعدادى از زوجها وجود دارند که به دلایل طبّى، به هیچ وجه صاحب فرزند نمى‌شوند؛ امّا براى برخى از آنها، این امکان از نظر طبّى وجود دارد که جنین‌هاى مازاد دستۀ اوّل را در صورت عدم نیاز زوجین، به رحم آنان انتقال داد. سؤالاتى که در این زمینه مطرح مى‌شود عبارتند از:

1. انتقال این جنین‌هاى بارور نشده به رحم زن ثالث از نظر شرعى چگونه است؟

جواب: این کار ذاتاً مانع شرعى ندارد؛ ولى چون مستلزم لمس و نظر حرام است تنها در صورت ضرورت جایز مى‌باشد.

2. در صورت عدم نیاز زوجین به جنین خود، آیا موافقت آنها براى هدیۀ‌ جنین به غیر لازم است؟

جواب: آرى، لازم است.

3. آیا والدین صاحب جنین مى‌توانند در ازاى اهداى جنین خود وجهى دریافت نمایند؟

جواب: بهتر این است که چیزى نگیرند.

4. آیا ارائۀ مشخّصات اهداکنندگان جنین به دریافت‌کنندگان و برعکس لازم است؟

جواب: نظر به اینکه فرزند مزبور تعلّق به صاحبان اصلى نطفه دارد، لازم است هویّت آنها ثبت شود و به اطّلاع برسد.

5. در صورتى که فرزند پسر باشد، آیا با زنى که در رحم او بزرگ شده، محرم است؟

جواب: آرى، محرم است.

6. در صورت دختر بودن فرزند، آیا با شوهر مادر جانشین محرم است؟

جواب: آرى، محرم است.

7. والدین فرزند حاصل چه کسانى هستند؟

جواب: پدر و مادر او صاحبان نطفه‌اند، هرچند به زن ثالث نیز محرم مى‌باشد.

8. ارث این بچّه‌ها پس از تولّد چگونه است؟

جواب: فقط از صاحبان نطفه ارث مى‌برند.

9. در صورت موافقت قبلى والدین صاحب جنین (صاحب نطفه و تخمک) در اهداى جنین خود، آیا مى‌توانند پس از تولّد نوزاد و یا سالها بعد، از شخص ثالث متقاضى استرداد طفل شوند؟

جواب: احتیاط آن است که با رضایت مادرِ جانشین، بچّه را بگیرند.

سؤال 198- لطفاً در مورد انتقال جنینِ تکوین یافته از اسپرم و تخمک زوج قانونى در خارج از رحم، به رحم زن اجنبى (مادر جانشین) به سؤالات زیر‌ پاسخ دهید:

1. این کار از لحاظ تکلیفى چه حکمى دارد؟

جواب: این امر ذاتاً جایز است؛ ولى چون غالباً مستلزم نگاه و لمس حرام است، جز در موارد ضرورت جایز نیست.

2. مادر طفل تولّد یافته کدام زن است؟ آیا مى‌توان مادر جانشین را در حکم مادر رضاعى دانست؟

جواب: صاحبان اسپرم و تخمک، پدر و مادر حقیقى فرزند متولّد شده هستند.

و مادر جانشین در حکم مادر رضاعى است.

3. آیا مجرّد یا متأهّل بودن زن اجنبى (مادر جانشین)، علم و جهل مادر جانشین، مجّانى یا غیر مجّانى بودن رحم، تأثیرى در احکام مربوطه مى‌گذارد؟

جواب: هیچ کدام تفاوتى ندارد، ولى اگر مادر جانشین شوهر دارد، باید با اجازۀ شوهرش باشد.

ب) تولید فرزند فقط با اسپرم مرد در رحم مصنوعى‌

سؤال 199- اگر علم در آینده آن قدر پیشرفت کند که اسپرم مرد را بدون ترکیب با نطفۀ زن، در رحم مصنوعى پرورش دهند، حکم آن چه خواهد بود؟

جواب: آن مولود فقط منسوب به صاحب اسپرم است؛ ولى فرزند شرعى او محسوب نمى‌شود.

ج) تولید فرزند با استفاده از دانه‌ها و محصولات نباتى‌

سؤال 200- اگر علم تا آنجا پیشرفت کند که اسپرم و نطفه را از دانه‌ها و محصولات نباتى و مانند آن بگیرند و به زن تلقیح کنند، و نوزاد مصنوعى به عمل آورند، در این صورت کودک متعلّق به چه کسى است؟

جواب: این کودک فقط با آن زن محرم است، ولى ارث بردن او از آن زن ثابت نیست.

د) تولید فرزند با اسپرم و نطفۀ نباتى در رحم مصنوعى‌

سؤال 201- اگر نطفه و اسپرم را از فرآورده‌هاى نباتى تهیّه، و آن را در رحم مصنوعى پرورش دهند، و از آن کودکى به عمل آورند. نوزاد به چه کسى ملحق مى‌شود؟

جواب: این نوزاد متعلّق به کسى نیست؛ یعنى نه پدر دارد و نه مادر.

ه‍) طلاق از شوهر اوّل و ...

سؤال 202- مرد نطفه ندارد، و لذا همسرش را طلاق داده است. اگر این زن به صیغۀ مردى درآید، سپس نطفۀ شوهر جدید و آن زن را ترکیب کنند، و زن بعد از پایان صیغه و عدّه به عقد شوهر اوّل درآید، و بعداً آن نطفه را به رحم زن تزریق کنند، این کار چه حکمى دارد؟ و در هر صورت پدر و مادر آن بچّه کیست؟ و ارث و محرمیّت به چه صورت است؟

جواب: اگر ضرورت ایجاب کند جایز است، ولى فرزند به صاحبان اصلى نطفه تعلّق دارد.

و) لقاح خارج رحمى‌

سؤال 203- تلقیح اسپرم و تخمک زن و شوهر شرعى در خارج از بدن و جایگزینى آن در رحم همان زن چه حکمى دارد؟ آیا کودک حاصل حلال زاده است؟

جواب: این کار ذاتاً اشکالى ندارد؛ ولى چون معمولًا مستلزم نظر و لمس حرام است، تنها در صورت ضرورت جایز مى‌باشد. (منظور از ضرورت این است که مثلًا اگر این کار انجام نشود زندگى زناشویى آن مرد و زن مختل، و یا زن گرفتار بیمارى مى‌شود). و در هر حال فرزند مذکور حلال زاده است.

سؤال 204- تلقیح اسپرم و تخمک زن و شوهر شرعى و رشد جنین در محیط غیر انسانى چه حکمى دارد؟ آیا کودک حاصل از این عمل حلال زاده است.

جواب: با همان شروطى که در بالا گفته شد اشکالى ندارد، و فرزند مذکور حلال زاده است.

احکام پزشکى (مکارم)، ص:76 -  81‌