عید غدیر در اسلام
ساعت ۸:٠٩ ‎ب.ظ روز شنبه ٢۱ آبان ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: عید غدیر در اسلام ،ابن طلحه شافعى ،اتفاق عموم مسلمین بر ،من کنت مولاه فعلى مولاه،

از جمله اموریکه بمنظور ثبات و نشر داستان غدیر و جاودان ماندن خاطره آن و تأمین تحقق و ثبوت مفاد آن مورد توجه و اهتمام بوده، عید گرفتن این روز تاریخى است که همه ساله در روز و شب آن مجامع و محافل تشکیل شود و مراسم بندگى خدا و ابراز خشوع بدرگاه احدیت اجراء گردد و سیره نیکى و بخشش و بذل وجوه بریّه و توجه بحال نانوانان و مستمندان و توسعه بزندگى خانواده‏ها و عائله‏ها و در بر کردن لباس‏هاى نو و زیبا با آرایش، پیروى و مورد عمل قرار گیرد، و در نتیجه اجراء این تشریفات و تظاهرات در میان مردم معتقد است که توجه عموم طبقات بطرف یک وضع نوین و منظره جالب معطوف شده و این وضع بیخبران را وا میدارد به تفحص و پرسش علل و موجبات آن و منجر میشود به تجسّس از روایت آن و دانایان به بیان روایات متواتره مشتمل بر این امر خطیر پرداخته و گویندگان و سرایندگان به ایراد خطابه و انشاء قصاید و منظومات مى‏پردازند و بدین وسائل رشته روایت غدیر خم و اسناد آن بیکدیگر متصل و پیوسته گشته و در میان هر قوم و گروه و در هر عصر و زمان این خبر تکرار و این داستان بزبانها جارى و طرق متصله آن در اذهان محفوظ و پایدار مى‏گردد.

آنچه از این کیفیت براى اهل تحقیق آشکار میشود دو امر است، یکى اینکه عید غدیر خم اختصاص بگروه شیعه فقط ندارد و هر چند که این گروه نسبت باین امر علاقه خاصى ابراز مینمایند ولى در عین حال دیگران هم از سایر فرق مسلمین در این عید با شیعه شرکت مینمایند، بیرونى در «الآثار الباقیة فى القرون الخالیة» ص 334 این روز را از جمله اعیادى ذکر نموده که مورد توجه و اعتناء اهل اسلام است، و در «مطالب السئول» تألیف ابن طلحه شافعى در ص 53 چنین مذکور است:

روز غدیر خم را امیر المؤمنین علیه السّلام در شعر خود یاد کرده و این روز عید گشته براى‏ اینکه روزى است که رسول خدا صلى اللّه علیه و آله آن جناب را باین جایگاه ارجمند (ولایت) منصوب نموده و او را بدین جهت بر جمیع خلق برترى بخشیده، و در ص 56 گوید:

هر معنائى که ممکن است لفظ مولى دلالت بر آن داشته باشد نسبت بشخص رسول خدا صلى اللّه علیه و آله همان معنى را براى على علیه السّلام قرار داده و این مرتبه ایست عالى و جایگاهى است رفیع و مقامى است شامخ که آنجناب را بدان مخصوص نموده و بهمین جهت این روز، روز عید و هنگام سرور و شادمانى و موسم انبساط و مسرت دوستان او گشته ... انتهى‏

این جمله خود اشتراک تمام مسلمین را در عید گرفتن این روز ثابت مینماید، خواه ضمیر (دوستان او) به پیغمبر صلى اللّه علیه و آله برگردد و خواه به على علیه السّلام برگردد، اگر به پیغمبر بر گردد که مطلب واضح است، و اگر بعلى علیه السّلام بر گردد باز مقصود حاصل است، زیرا همه مسلمین على علیه السّلام را دوست دارند چه آنها که او را جانشین بلا فصل پیغمبر صلى اللّه علیه و آله میدانند و چه آنها که آنحضرت را چهارمین خلیفه رسول خدا صلى اللّه علیه و آله قرار داده‏اند.

و در میان تمام فرق مسلمین کسى نیست که با آنجناب سر عداوت و دشمنى داشته باشد جز تعداد ناچیزى از خوارج که آنها از دین اسلام خارج شده‏اند.

و کتب تاریخ درسهایى از این عید بما میدهد و حاکى است که امم اسلامى در شرق و غرب جهان بر این عید توافق دارند و مردم مصر و مغاربه و عراق از قرون گذشته باین روز دایر بعید بودن آن توجه و اعتناء داشته و روزى بوده نزد آنان که نماز و دعا و خطبه و انشاد شعر در آن معمول بوده چنانکه در کتب مربوطه مفصلا مذکور است.

و در موارد عدیده از «وفیات الاعیان» تالیف ابن خلکان- اتفاق عموم مسلمین بر عید بودن این روز استفاده میشود، مثلا در شرح حال مستعلى پسر مستنصر- در جلد 1 ص 60 چنین مذکور است: بیعت با نامبرده در روز عید غدیر خم واقع شده و آن هجدهم ذى الحجة است بسال 487، و در شرح حال مستنصر باللّه عبیدى‏ در جلد 2 ص 223 چنین مذکور است: نامبرده شب پنجشنبه هجدهم ذى الحجة سال 487 وفات یافت، سپس خود گوید: و این شب، شب عید غدیر است، یعنى شب هجدهم ذى الحجة، و آن، غدیر خمّ است‏ «1»، و گروه بسیارى را یافتم که سؤال میکنند از این شب که در چندم ذى الحجه بوده؟ و این مکان (غدیر خم) بین مکه و مدینه است و در آن گودال آبى است و گفته میشود که در آنجا درخت زارى است که آب در آن جمع میشود، و چون رسول خدا صلى اللّه علیه و آله از سفر حجة الوداع از مکه مشرفه بازگشت و باین مکان رسید و با على بن ابى طالب علیه السّلام برادرى خود را اعلام فرمود، گفت: على از من بمنزله هارون است از موسى بار خدایا، دوست بدار کسى را که او را دوست بدارد و دشمن دار آنکه را که او را دشمن بدارد و یارى فرما آنکه را که او را یارى نماید و خار گردان آنکه را که او را خار نماید، و شیعه باین روز علاقه زیادى دارند. و حازمى گوید: آنجا وادیى است بین مکه و مدینه و نزد جحفه گودالى است که در آنجا پیغمبر صلى اللّه علیه و آله خطبه خواند و این وادى بدشوارى و شدت گرمى موصوف و معروف است.

و همین مطلب را (دایر بعلاقه زیاد شیعه باین روز) که ابن خلکان ذکر نموده مسعودى نیز در «التنبیه و الاشراف» ص 221 بعد از ذکر حدیث غدیر بیان داشته گوید: و فرزندان على علیه السّلام و شیعیان او این روز را بزرگ میشمارند، و مانند این مطلب را ثعلبى در «ثمار القلوب» نگاشته، پس از آنکه شب غدیر را از شبهاى مضاف‏ «2» بنام و مشهور در نزد امّت شمرده در ص 511 گوید: و این همان شبى است که فرداى آن رسول خدا صلى اللّه علیه و آله در غدیر خم بر جهاز شتران خطبه خواند و ضمن خطبه خود فرمود:

______________________________
(1) بضم خاء و تشدید میم.

(2) ثمار القلوب ثعالبى در مضاف و منسوب است یعنى کلماتى که بصورت اضافه استعمال شده و از آنجمله لیلة الغدیر است که لیلة بکلمه الغدیر اضافه شده است (مترجم)

من کنت مولاه فعلى مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه، و انصر من نصره، و اخذل من خذله.

شیعه این شب را بزرگ میشمارند و آن را بشب زنده دارى و قیام بعبادت بسر میبرند ... انتهى.

بلى آنها معتقدند که نصّ و تصریح بر خلافت بلافصل (على علیه السّلام) در آن تحقّق یافته. و آنان گر چه باین عقیده از سایرین جدا و منفردند ولى در این که شب غدیر از شبهاى مضاف بنام و مشهور است با امّت اسلامى متفق و همعقیده میباشند، و این شهرت و اهمّیت نیست مگر بسبب اعتقاد بامر خطیر و بزرگى و فضیلت آشکارى که در بامداد آن صورت گرفته. و وقوع همین امر بزرگ و مهم در این روز آنرا روز خاص یا عید مبارکى گردانده است، و در اثر این اعتقاد در فضیلت روز غدیر و شب آن، فرط اشتهار این جهت تا بحدى رسیده که زیبائى و فروغ (در بیانات شاعرانه و مغازلات ادیبانه) بآن تشبیه شده، تمیم بن معزّ صاحب دیار مصریه که در سال 374 وفات یافته ضمن قصیده که باخرزى در «دمیة القصر» ص 38 از او نقل نموده چنین سروده:

تروح علینا باحداقها «1»

 

حسان حکتهنّ من نشر هنّه‏

نواعم لا یستطعن النهوض‏

 

اذا قمن من ثقل اردافهنّه‏

حسنّ کحسن لیالى الغدیر

 

و جئن ببهجة ایامهنّه‏

     

«2»

و از جمله دلائل این امر، تهنیت و مبارک بادى است که بوسیله شیخین و زنان رسول خدا صلى اللّه علیه و آله و جز آنها از صحابه بامر رسول خدا صلى اللّه علیه و آله نسبت بامیر المؤمنین علیه السّلام صورت گرفته، بطوریکه قریبا بچگونگى آن واقف خواهید شد و تهنیت و مبارک‏

______________________________
(1) بنظر نگارنده احداقها اشتباه و صحیح اقداحهاست.

(2) بگردش مى‏آورند پیاله‏هاى شرابرا براى ما زیبا رویانى که بوى خوش آنان مانند پیاله‏هاست نازک بدنانى که نمیتوانند بلند شوند از سنگینى کفلهایشان، زیبا هستند مانند زیبائى شبهاى غدیر و هنگام آمدن زیبائى و خوشى ایام غدیر را با خود مى‏آورند.

الغدیر ،ج‏2،ص:175 -  177