اصول انتخابات ریاست جمهورى‏
ساعت ۱٠:٥٩ ‎ب.ظ روز شنبه ٤ خرداد ۱۳٩٢   کلمات کلیدی: اصول انتخابات ریاست جمهورى‏ ،اصل نظارت شوراى نگهبان: ،اصل انتخابات رئیس جمهور ،تعدد نامزدهاى ریاست جمهورى

قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران براى هر چه بهتر برگزار شدن انتخابات ریاست جمهورى اسلامى ایران، اصولى را به این امر مهم اختصاص داده است که اجراى دقیق آن‏ها، شرایط لازم و کافى براى صحّت انتخابات است. در این جا از اصول مورد نظر با عنوان اصول انتخابات ریاست جمهورى یاد کردیم که عبارتند از:

1- اصل نظارت شوراى نگهبان: شوراى نگهبان به طور کلّى دو وظیفه مهم در انتخابات ریاست جمهورى بر عهده دارد: اوّل تأیید صلاحیت داوطلبان ریاست جمهورى از جهت شرایطى که در قانون اساسى برایشان آمده است و این مرحله، پیش از انتخابات صورت مى‏گیرد.  دوم، نظارت بر تمام مراحل انتخابات ریاست جمهورى که بنا بر اساس اصول 99 و 118 قانون اساسى انجام مى‏شود و اجراى این وظیفه ویژه هنگام رأى‏گیرى و انتخابات است.

نظارت شوراى نگهبان بر مراحل انتخابات ریاست جمهورى به این معنا است که ناظران این شورا تمام مراحل انتخابات را زیر نظر مى‏گیرند و صحّت و عدم صحّت اجراى آن را به شورا گزارش مى‏دهند.

هر گاه شورا به این نتیجه رسد که در هر مرحله از روند آن تخلفاتى صورت گرفته است، مى‏تواند انتخابات را متوقف و باطل کند. نظر شوراى نگهبان درباره تأیید، توقیف و یا ابطال انتخابات، قطعى و غیر قابل تجدیدنظر است‏  بنابراین، اگر صلاحیت داوطلبان، پیش از انتخابات مورد تأیید اعضاى شوراى نگهبان قرار نگیرد و یا مراحل انتخابات زیر نظر ناظران شوراى نگهبان صورت نپذیرد، انتخابات خود به خود باطل است.

2- اصل انتخابات رئیس جمهور با رأى مستقیم و مخفى: انتخابات ریاست جمهورى به صورت مستقیم و با رأى مخفى است. بدین معنا که مردم به صورت مستقیم خود پاى صندوق‏هاى رأى حاضر مى‏شوند و فرد مورد نظر خود را بر مى‏گزینند.

در نتیجه، هیچ مرجعى نمى‏تواند قانونى وضع کند که رئیس جمهور به صورت غیر مستقیم و با واسطه انتخاب گردد. اگر چنین شود، انتخابات خود به خود باطل است. این موضوع در اصل 114 قانون اساسى به طور صریح آمده است.

3- اصل برگزارى انتخابات پیش از اتمام دوره ریاست جمهورى: در قانون اساسى در این باره آمده است:

انتخابات رئیس جمهور جدید باید حدّاقّل یک ماه پیش از پایان دوره ریاست جمهورى قبلى انجام شده باشد و در فاصله انتخاب رئیس جمهور جدید و پایان دوره ریاست جمهورى سابق، رئیس جمهورى پیشین وظایف رئیس جمهورى را انجام مى‏دهد.

با توجه به این اصل، جایگاه ریاست جمهورى هیچ گاه نباید خالى باشد و رئیس جمهور جدید یک ماه پیش از پایان مدّت ریاست جمهورى قبلى مى‏باید انتخاب شده باشد و به محض پایان دوره قبلى، حکم او تنفیذ مى‏گردد و به طور رسمى مشغول کار شود.

4- اصل تعدد نامزدهاى ریاست جمهورى: معناى انتخاب این است که یک نفر از میان چند نفر توسط مردم انتخاب شود و اگر شمار داوطلبان انتخاب ریاست جمهورى یک نفر باشد، دیگر کاربرد واژه انتخاب درست نیست. قانونگذار براى این که به مردم توان انتخاب بدهد، متذکر شده است که چند نفر باید خود را نامزد انتخابات ریاست جمهورى کنند. بنابراین، هر گاه فقط یک نفر داوطلب احراز این مقام گردد، شوراى نگهبان نمى‏تواند با انجام انتخابات موافقت کند و بر چنین انتخاباتى نظارت نماید؛ زیرا در این صورت، انتخابات نمى‏تواند صحیح و سالم باشد و مردم نیز توان انتخاب نخواهند داشت. اصول 116، 117 و 120 قانون اساسى مبیّن این حقیقتند.

5- اصل انتخاب رئیس جمهور با اکثریت مطلق آرا: هر چند قانون اساسى چگونگى برگزارى انتخابات را به قانون عادى واگذارده است، امّا مواردى را خود مشخص ساخته است که از جمله آن‏ها انتخاب رئیس جمهور با اکثریت مطلق آرا؛ یعنى مجموع نصف به علاوه یک رأى تعداد شرکت کنندگان در انتخابات. ولى هر گاه در مرحله اوّل هیچ یک از دواطلبان نتوانند چنین اکثریتى را به دست آورند، انتخابات به مرحله دوم کشیده مى‏شود.

البته تنها دو نفرى که در دور اوّل رأى بیشترى را گرد آورده‏اند، به این مرحله راه مى‏یابند و مردم از میان آنان یک نفر را بر مى‏گزینند. در این مرحله نیاز به اکثریت مطلق نیست و هر کس رأى بیشترى کسب کند، به عنوان رئیس جمهور معرفى مى‏شود.  این موضوع در ا صل 117 قانون اساسى به صراحت آمده است.

6- اصول مربوط به چگونگى آغاز و پایان دوره ریاست جمهورى: به موجب بند 9 اصل 110 قانون اساسى، امضاى حکم ریاست جمهورى پس از انتخاب مردم، با مقام رهبرى است و به موجب اصل 114 مدّت ریاست جمهورى چهار سال است که پس از تنفیذ اعتبار نامه توسط مقام رهبرى آغاز مى‏شود.  همچنین، بر اساس اصل 120 قانون اساسى، رئیس جمهور منتخب مردم پس از تنفیذ حکم به وسیله رهبر باید در مجلس شوراى اسلامى، با حضور رئیس قوّه قضائیه و اعضاى شوراى نگهبان، سوگند یاد کند.

گفتنى است که بر اساس اصل 114 قانون اساسى، هر کسى تنها دوبار به صورت پى در پى مى‏تواند رئیس جمهور شود، ولى به انتخاب همان کس به صورت غیر متوالى و با فاصله در قانون هیچ اشاره‏اى نرفته است و بى اشکال است.

پایان دوره ریاست جمهورى مى‏تواند به شکل هایى گوناگون باشد که در قانون پیش بینى شده است؛ مانند پایان دوره چهار ساله، فوت رئیس جمهور، استعفا که باید طبق اصل 130 قانون اساسى از سوى رهبرى پذیرفته شود و غیبت یا بیمارى که بیش از دو ماه به طول انجامد.  عزل رئیس جمهور، که تنها در اختیار رهبرى است، به دو صورت انجام مى‏پذیرد.

آشنایى با نظام سیاسى اسلام، ص:97 – 100