استقامت در مصاف با دشمن‏ از منظر نهج البلاغه
ساعت ٧:٠۸ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٢٢ اسفند ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: استقامت در مصاف با دشمن‏

در خطبه یازدهم نهج‏البلاغه امام على (ع) براى تحکیم پیوستگى امت و غلبه بر دشمن به نکاتى اشاره کرده است. این کلام در جنگ جمل به‏هنگام دادن پرچم به‏دست فرزندشان محمد حنفیه، خطاب به آن سردار ایراد شده است.

1. صلابتی فراتر از کوه‏

تَزُولُ الْجبَالُ وَ لا تَزُلْ. کوه‏ها تباهى‏پذیرند و تو زوال‏ناپذیر.( نهج البلاغه، خطبه 11)

مؤمن مانند کوهى استوار است که بادهاى تند حوادث، قلب او را دگرگون نمى‏کند. از این‏رو، هر انسانِ مدعى ایمان، مى‏تواند خود را در حوادث تلخ و شیرین محک زند و عیارایمانش را بسنجد.

در سوره عصر نیز بر چهار عنصر تکیه شده که نیمى از آن، عنایت بر پایدارى و بر حق ماندن است.


2. خشم خدایی‏

عَضَّ عَلَى نَاجذِکَ.

 آن نشانه‏ها را در حالى انکار کردند که جان‏هاشان بدان حقیقت باور داشت.( نمل( 27): 14)

 بنده خدا بودن، رنگ اخلاق خدایى گرفتن است. در دعاى افتتاح آمده است: «من باور کردم که تو مهربان‏ترین مهربانانى، اما در جایگاه خودش، و نیز عذابت سخت‏ترین عذاب‏هاست، ولى در موضع خودش.» و خشم نگرفتن بر نابکاران از سوى مؤمنان، ایمان آنان را مختل مى‏کند.

در فرهنگ قرآنى در کنار عطوفت و مهرورزى، سرسختى در برابر حق‏ستیزان جایگاهى درخور دارد. بى‏تردید ایمان بدون کفرورزى به طاغوت، ایمانى بى‏روح است.

گاه حقیقت به‏گونه‏اى جلوه مى‏کند که انکار آن از مصداق‏هاى این آیت روشن است:

وَ جَحَدُوا بهَا وَ اسْتَیقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ.

دندان‏ها را به‏هم بفشار[/ در سرکوبى نابکاران خشم بورز].( نهج‏البلاغه، خطبه 11)

بنابراین همان‏گونه که خدا بر این قومِ منکر حقایق روشن، خشم مى‏گیرد، بنده متخلّق به اخلاق او نیز باید خشم بورزد.

3. سرسپاری به حق‏

أَعِرِ اللَّهَ جُمْجُمَتَکَ.

جمجمه خویش را به خدا عاریت ده.( نهج البلاغه ، خطبه 11)

تا امتى به این مرحله نرسد، نباید منتظر فتح و نصرت خداوندى باشد. بى‏تردید فداکارى جزء جدایى‏ناپذیر مبارزه‏اى است که چشم به فتح آن دوخته‏ایم.

4. گام‏هایی استوار

تِدْ فِی الأرْضِ قَدَمَکَ.

گام‏هایت را در زمین، چون میخ فرو بر.( نهج البلاغه ، خطبه 11)

این جمله، تفسیر آیه «پایدارى» است که در سوره هود آمده:

فَاسْتَقِمْ کمَا أُمِرْتَ وَمَن تَابَ مَعَک.

 همان‏گونه که مأموریت یافته‏اى، تو بر راه مستقیم بمان و نیز آنان که با تو هستند و به خدا بازگشته‏اند.( هود( 11): 112)

5. دیدی وسیع‏

ارْمِ ببَصَرِکَ أَقْصَى الْقَوْمِ.

چشم خود را به دورترین نقطه جمعیت بینداز.( نهج‏البلاغه، خطبه 11)

آرى، باید ریشه‏هاى فتنه را- تا حد توان- بیرون کشید و شالوده‏هاى آلوده را زدود که این حقیقت، فرمان جاوید کتاب وحى خداوند است. نمل( 27): 14 دید وسیع، همت بلند و تعمق در برخورد با دشمن، حادثه‏هاى آبستن فتنه را درهم مى‏شکند و خیال امت را آسوده مى‏کند؛ کارى که امام على (ع) در برخورد با معاویه بدان مى‏اندیشید و مى‏فرمود: فَإِنَّ الشَّیْطَانَ کَامِنٌ فِی کِسْرِهِ.

 شیطان در زیر آن پوشش‏[/ خیمه‏] کمین کرده است؛[ تا آنجا پیشروى کنید].( نهج‏البلاغه، خطبه 66)

6. اراده‏ای قوی‏

غُضَّ بَصَرَکَ.

 چشمت را[ از آنچه اراده‏ات را سست مى‏کند]، فرو بند.( نهج‏البلاغه، خطبه 11)

نگریستن با چشم کاملًا باز به‏سوى دشمن، گاه نشانه هراس است. در این باب امام حسین (ع) در وصف یاران خویش مى‏فرمود: «یارانم با نیم‏نگاه به مرگ مى‏نگرند.» نجمى، سخنان حسین بن على* از مدینه تا کربلا، ص 216.

گاهى عواملى خشم خدایى انسان را فرو مى‏نشاند و فرد فریادگر را ساکت مى‏کند؛ این فرمان الهى حضرت، تأکید مى‏کند که چشم از عوامل هول‏آور و آنچه که خشم تو را کاهش مى‏دهد، فرو بند.

7. توکل بر خدا

وَ اعْلَمْ أَنَّ النَّصْرَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.

 و بدان که پیروزى از سوى خداى پیراسته است.( نهج‏البلاغه، خطبه 11)

شش بند پیشین به‏منظور سامان دادن حرکت زمینى براى پیروزى است، ولى بند هفتم شرط تحقق کامل آنهاست. در ماجراى طالوتیان و جالوتیان، به این حقیقت اشاره شده است. بقره( 2): 251- 249.

تفسیر موضوعى نهج البلاغه(رهبر اسلامى، على)، ص:120 -  125