لزوم صلاحیتهاى اخلاقى در مسائل سیاسى‏
ساعت ۱۱:۱٤ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ٩ اسفند ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: لزوم صلاحیتهاى اخلاقى در مسائل سیاسى‏

تاریخ گواهى مى‏دهد که هر گاه حاکمان و سردمداران جوامع بشرى، انسانهاى عاقل، با فرهنگ و خود ساخته بوده‏اند، ملّتها نیز نیکوکار، خوش اخلاق و سعادتمند بوده‏اند و هر وقت، سیاستمداران، تبهکار، خودسر و عارى از فضایل انسانى بوده‏اند، جامعه‏ها نیز روى سعادت را ندیده‏اند و در منجلاب فساد و تباهى غوطه‏ور گشته‏اند، چرا که به تعبیر حکیمانه امام على صلوات‏الله علیه:

«النَّاسُ بِامَرائِهِمْ اشْبَهُ مِنْهُمْ بِآبائِهِمْ»[1]

مردم (در خلق و خوى) به حاکمان خویش شبیه‏ترند تا به پدرانشان.

بدین سبب، اسلام با جدیّت تمام بر اخلاق نیک مسؤولان نظام اسلامى از بالا تا پایین اصرار ورزیده است و با وجود صالحان به دیگران اجازه دخالت در امور مردم را نمى‏دهد. چنانکه با وجود اصلح نوبت به صالح نمى‏رسد. شرط عصمت در پیامبر و امام و شرط عدالت در ولىّ فقیه، مجتهد، قاضى، امام جماعت و ... بر اثبات اهمیت مطلب کافى است، ولى براى تبرّک، فرازهایى از عهدنامه امیرمؤمنان (ع) به مالک اشتر را مرور مى‏کنیم.

امیر مؤمنان صلوات اللَّه علیه در این گنجینه ارزشمند که به عنوان منشور جاوید حکومتى اسلام مطرح است، نکات حیاتى و ظریف سیاسى را با اسلوبى بدیع به تصویر کشیده و آرمانهاى بلند اسلامى را به وضوح بیان کرده است. از جمله در جاهایى مناسب، به صلاحیتهاى کارگزاران پرداخته و دیدگاه اسلام را در این باره شرح داده است که گلچین برخى از آنها را در زیر مى‏خوانیم:

1- ویژگیهاى استاندار

امام (ع) نخست، مالک را به تقوا، بى‏اعتنایى به شهوات، مهربانى و ... دعوت مى‏کند:

«امَرَهُ بِتَقْوَى‏اللَّهِ ... وَ امَرَهُ انْ یَکْسُرَ نَفْسَهُ عِنْدَالشَّهَواتِ ... وَ اشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعیَّةِ وَالَمحَبَّةَ لَهُمْ»[2]

امیر مؤمنان، مالک را به تقواى الهى امر مى‏کند ... و به او فرمان مى‏دهد که نفس خویش را هنگام رویارویى با شهوات بشکند ... [اى مالک‏] دل خویش را از مهربانى و محبت به مردم مالامال ساز.

2- اوصاف مشاوران‏

«وَلا تُدْخِلَنَّ فى‏ مَشْوَرَتِکَ بَخیلًا ... وَ لا جَباناً ... وَلا حَریصاً»[3]

هیچ‏گاه با بخیل، ترسو و حریص (به مال دنیا) مشورت نکن.

3- اخلاق فرماندهان نظامى‏

«فَوَلِّ مِنْ جُنُودِکَ انْصَحَهُمْ فى‏ نَفْسِکَ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ و لِامامِکَ وَانْقاهُمْ جَیْباً وَافْضَلَهُمْ حِلْماً»[4]

از نظامیان، فردى را به فرماندهى بگمار که در نظرت، خیرخواه‏ترین کس براى خدا، پیامبر و امامت باشد و نیز از دیگران پاکدامن‏تر و متین‏تر باشد.

4- فضایل مسؤولان‏

«فَاصْطَفِ لِوِلایَةِ اعْمالِکَ اهْلَ‏الْوَرَعِ وَالْعِلْمِ وَ السِّیاسَةِ و تَوَخَّ مِنْهُمْ اهْلَ التَّجْرِبَةِ وَ الْحَیاءِ مِنْ اهْلِ الْبُیُوتاتِ الصَّالِحَةِ ...»[5]

کارمندان خود را از اهل ورع و دانش و سیاست برگزین و مردم آزموده و با حیا را از خانواده‏هاى شایسته منظور دار.

5- اوصاف قاضى‏

«ثُمَ‏اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَیْنَ‏النَّاسِ افْضَلَ رَعِیَّتِکَ فى‏ نَفْسِکَ ... وَ لا تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلى طَمَعٍ ... وَ اصْبَرَهُمْ عَلى تَکَشُّفِ‏الْامُورِ»[6]

از میان مردم کسى را براى قضاوت انتخاب کن که در نظرت بهترین شهروند باشد ... نفسش آزمندى نکند ... و در کشف [حقایق‏] کارها از همه شکیباتر باشد.

6- خصایل نیروهاى اطّلاعاتى‏

«وَابْعَثِ‏الْعُیُونَ مِنْ اهْلِ الصِّدْقِ وَالْوَفاءِ عَلَیْهِمْ»[7]

بازرسان (و نیروهاى اطلاعات) را از اهل راستى و وفادارى به سوى کارگزاران گسیل‏دار.

روشن است که امیر مؤمنان صلوات‏الله علیه لزوم صلاحیتهاى اخلاقى را براى همیشه بیان کرده و پیروان اسلام راستین را به رعایت آن ملزم ساخته است، چنان که خود و پیامبر صلّى‏اللّه علیه و آله تا آنجا که امکان داشت، مسؤولین نظام را با چنان معیارهایى انتخاب مى‏کردند.

اخلاق سیاسى، ص:24 -  27

[8]

 

 



[1] ( 1)\i - بحارالانوار، ج 78، ص 46، چاپ ایران.\E

[2] ( 1)\i - نهج‏البلاغه، فیض‏الاسلام، نامه 53، ص 991 و 993.\E

[3] ( 2)\i - همان، ص 998.\E

[4] ( 3)\i - همان، ص 1005.\E

[5] ( 1)\i - تحف‏العقول، ترجمه کمره‏اى، ص 132، کتابچى.\E

[6] ( 2)\i - نهج البلاغه، نامه 53، ص 1009- 1010.\E

[7] ( 3)\i - همان، ص 1011.\E

[8] الهامى نیا، على اصغر، اخلاق سیاسى، 1جلد، زمزم هدایت - قم، چاپ: اول.