روش قرآن در تأمین بهداشت روانى‏
ساعت ٩:۳۱ ‎ب.ظ روز یکشنبه ٢٢ بهمن ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: روش قرآن در تأمین بهداشت روانى‏

آیات قرآنى در زمینه بهداشت روانى بر سه دسته‏اند:

اول‏. آیاتى که به نگرش آدمى به جهان هستى مى‏پردازند و جهانى هدفمند را براى وى ترسیم مى‏کنند و او را به تغییر نگرش مى‏خوانند؛

دوم. آیاتى که به مقوله ایمان مى‏پردازند و رفتارى را توصیه مى‏کنند که برخاسته از ایمان‏است؛

سوم. آیاتى که در آنها بر رفتارهایى تأکید شده که انجام آنها تأمین‏کننده بهداشت روانى است؛ رفتارهایى که اگر فردى داراى ایمان و اعتقادات مذهبى نیز نباشد، مى‏تواند از آنها بهره‏مند گردد. حال بدین آیات مى‏پردازیم.

1. هدفمندى و معنادارى جهان هستى‏

قرآن در آیات متعددى این نکته را مطرح کرده که خداوند، جهان هستى را پوچ و بى‏هدف نیافریده است:


مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا إِلّا بالحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی ....[1]

ما آسمان‏ها و زمین و آنچه میان آنهاست، جز به‏حق و در زمانى معین نیافریده‏ایم ....

وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا لَاعِبینَ‏.[2]

آسمان و زمین و آنچه میان آنهاست، به بازیچه نیافریده‏ایم.

قرآن کریم نگرشِ بى‏هدفى در جهان را، به کافران نسبت مى‏دهد:

وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنهُمَا بَاطِلًا ذَالِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُواْ ....[3]

و ما آسمان و زمین و آنچه میان آنهاست، بیهوده نیافریدیم؛ این پندار کافران است ....

در همین راستا خلقت انسان نیز هدفدار است:

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ‏.[4]

آیا پنداشته‏اید که ما شما را بیهوده آفریده‏ایم و شما به‏سوى ما بازگردانده‏ نمى‏شوید؟

در آیاتى دیگر نیز تصریح شده که هدفِ حرکت نظام هستى به‏سوى خداوند است:

وَ لِلَّهِ مَا فی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فیِ الْأَرْضِ وَ إِلی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ.[5]

و آنچه در آسمان‏ها و آنچه در زمین است، از آنِ خداوند است و کارها به‏سوى خداوند بازگردانده مى‏شود.

هدفمندى نظام هستى و انسان، این پیام را در خود دارد که رفتار آدمى نیز باید تابع این هدفمندى باشد و در همان مسیر حرکت کند. بى‏گمان تقویت این نگرش، اضطراب را که از آثار تضاد و سردرگمى در رفتار است، از بین مى‏برد. به تعبیر برخى روانشناسان ریشه اضطراب در ترس نهفته است‏[6] و موقعیت‏هاى ترس‏آور که موجب اضطراب مى‏شود، همان شرایطى است که انسان را دچار ابهام و سردرگمى یا بى‏هدفى مى‏کند. در واقع نگرش هدفمند هر حادثه‏اى را معنادار مى‏کند و آن را در راستاى هدف قرار مى‏دهد.

گستره معنادارى و هدفمندى نظام هستى، دامنه رفتار انسان را نیز دربرمى‏گیرد. از همین روى، قرآن تصریح مى‏کند که مؤمنان در معرض آزمایش الهى قرار مى‏گیرند تا مشخص گردد آنها تا چه حد در اظهار ایمان صادق‏اند.

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُواْ وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبینَ‏.[7]

و بى‏گمان پیشینیان آنان را [نیز] آزموده‏ایم و همانا خداوند راستگویان را خوب مى‏شناسد و دروغگویان را [نیز] نیک مى‏شناسد.

وَ لَنَبْلُوَنَّکُم بشَی‏ءٍ مِنَ الخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَنفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَ بَشِّرِ الصَّابرِینَ الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُصِیبَةٌ قَالُواْ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجعُون‏.[8]

بى‏گمان شما را با چیزى از بیم و گرسنگى و کاستى دارایى‏ها و کسان و فرآورده‏ها مى‏آزماییم، و شکیبایان را نوید بخش؛ همان کسان که چون بدیشان مصیبتى رسد، مى‏گویند ما از آنِ خداوندیم و به‏سوى او بازمى‏گردیم.

فلاسفه اسلامى هدفمندى در نظام هستى را با عدالت و حکمت خداوند مرتبط مى‏دانند. از نگاه استاد مطهرى، عدالت خداوند بدین معناست که او به هر موجودى آنچه را استحقاق دارد، مى‏دهد. لازمه حکمت خداوند نیز این است که نظام احسن و اصلح (نیکوترین شکل) را بیافریند. بدین‏بیان، آنچه موجود است، یا خیر است، یا اینکه براى رسیدن به خیر است. به دیگر بیان، همه‏چیز زیباست؛ چراکه جهان هستى به‏سمت غایت و هدفى در حرکت است.[9] در قرآن آمده:

الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَی‏ءٍ خَلَقَهُ ....[10]

اوست که هرچه آفرید، نیکو آفرید ....

استاد مطهرى در ادامه مى‏فرماید:

بدبینى نسبت به جهان رنج‏آور است؛ بسى دردناک است که آدمى جهان را فاقد احساس، ادراک و هدف بداند. انسانى که خود را فرزند کوچکى از جهان مى‏داند و براى خودش هدف قائل است، وقتى چنین بیندیشد: «جهانى که مرا و فکر مرا به‏وجود آورده است و هدف‏داشتن را به من آموخته است، خودش هدف ندارد»، سخت به‏خود مى‏لرزد ... وقتى اصل جهان بى‏هدف است، هدف‏داشتن ما همچون نقش برآب، چیزى احمقانه است.[11]

روشن است که این نوع نگرش منفى به انسان و جهان، زمینه اختلالات روانى را فراهم مى‏آورد. اما نگرش قرآنى به نظام هستى که مبتنى بر هدفمندى و معنادارى است، آدمى را از این باور دور مى‏دارد.

 

تفسیر موضوعى قرآن ویژه رشته هاى علوم پزشکى، ص: 202 -  205

[12]

 

 



[1] ( 1). احقاف( 46): 3.

[2] ( 2). انبیاء( 21): 16.

[3] ( 3). ص( 38): 27.

[4] ( 4). مؤمنون( 23): 115.

[5] ( 1). آل‏عمران( 3): 109.

[6] ( 2). بنگرید به: نرمان، اصول روانشناسى، ج 1، ص 439- 437.

[7] ( 3). عنکبوت( 29): 3.

[8] ( 4). بقره( 2): 155 و 156.

[9] ( 1). بنگرید به: مطهرى، مجموعه آثار، ج 1، ص 87 و 95.

[10] ( 2). سجده( 41): 7.

[11] ( 3). مطهرى، مجموعه آثار، ج 1، ص 99.

[12] ابراهیمى، مهدى، تفسیر موضوعى قرآن ویژه رشته هاى علوم پزشکى، 1جلد، دفتر نشر معارف - قم، چاپ: اول، 1390.