«یزدان و اهریمن» ،«خدا و شیطان» .......
ساعت ۸:٤٢ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۳ آبان ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: «خدا و شیطان» ،«یزدان و اهریمن»

در آئین زردشتی، فکر ثنوی «یزدان و اهریمن» وجود دارد، در دین اسلام هم عقیدة «خدا و شیطان» به صورت دو قطب مخالف یکدیگر مطرح است. چه فرق است میان اهریمن کیش زردشتی و شیطان دین اسلام؟

پاسخ:

برای پاسخ و بیان تفاوت بین شیطان در دین اسلام و اهریمن در کیش زرتشت، بهتر است اول معانی کلمات خدا (الله)، یزدان، شیطان (ابلیس) و اهریمن را بدانیم.
خدا، یک کلمه فارسی و معادل کلمه عربی «الله» است. الله در لغت به معنای معبود بر حق، معبود سزاوار پرستش، مستجمع جمیع محامد، واجب الوجودی که هیچ نقصان در او راه ندارد و تمام صفات کمال در او جمع است، می‌باشد،(1) لذا این نام برای غیر خدا آورده نمی‌شود، مگر به صورت ترکیبی مانند عبدالله، و امثال آن و نیز در میان ادیان الهی اطلاق کلمه الله بر خداوند مخصوص دین اسلام است.
یزدان در نزد مسلمانان فارسی زبان، یکی از نام‌های خداوند است و در عقیده زرتشتیان نام فرشته‌ای است که فاعل خیر است،(2) آنها قائل به ایزدهایی هستند مانند ایزد خورشید، ایزد ماه، ایزد باران و ... که این ایزدان به معنای سزاواران ستایش و عناصر ستوده شده می‌باشند و به دو گروه تقسیم می‌شوند، ایزدان مینُوی یا معنوی و مجرّد، و ایزدان جهانی یا ایزدان مادّی و گیتیایی که همه آنها برازنده ستایش و نیایش هستند و اهورا مزدا مافوق همه ایزدان معنوی با صفات روحانی قرار دارد و زرتشت سر سلسله ایزدان مادی و جهانی است.(3) و اهورا مزدا آفرینندة کل جهان است(4) که برای اداره بهتر، امشاسپندان و ایزدان را آفرید،(5) با این وجود در پرستش، همه ستایش‌ها را به اهورا مزدا بر می‌گردانند و او را می‌پرستند و خود را موحد می‌دانند.
ابلیس که در لغت یونان دیابُلْس به معنای پلید است در لغت عرب از مادة إبلاس به معنای نومید کردن و اجنبی شمردن، آمده است و برای آن نام‌های چون خنّاس، ابو الخلاف، ابو البینی، دیو، مهتر دیوان، شیطان و اهریمن، آمده است.(6) ابلیس که در اصل یک موجود جنّی بوده بر اثر عبادات در ردیف ملائک قرار گرفت، هنگامی که خداوند انسان را خلق کرد و روح را در کالبد جسم حضرت آدم ابوالبشر ـ سلام الله علیها ـ دمید و دستور سجده داد، همه سجده کردند، جز ابلیس که استکبار ورزید و سجده نکرد.(7) از اینجا بود که مطرود درگاه خداوند گشت و تا روز رستاخیز زنده است و همه بندگان خداوند به جز مخلصین را گمراه می‌کند.(8)
شیطان که از ریشة شطن است به معنای دور شدن، مخالفت کردن با صاحب خود از روی قصد و اراده می‌باشد و شیطان به معنای دور شده و رانده از درگاه خداوند است، که به هر متمرد و نافرمان، از جن و انس و هر موجودی که مظهر خباثت و شرارت و موجب گمراهی و شرک و غرور و ظلم و بدبختی افراد بشر گردد، گفته می‌شود،(9) در همه ادیان و ملت‌ها شیطان با نامهای مختلف به معنای مظهر پلیدی و شرارت وجود دارد، در کتاب مقدس، شیطان با عنوان ابدون، بعل زبوب آمده است، مصریان قدیم به شیطان «ست» در مقابل «رع» می‌گفتند(10) و در کیش زرتشت به نام «اهریمن» آمده که در لغت به معنای دیو و راهنمای بدی‌ها است. در اعتقاد زرتشت اهریمن فاعل شرّ در مقابل یزدان که فاعل خیر است می‌باشد. اهریمن: راهنمای بدی‌ها، روح خبیث، روح شرارت و عقل پلید به حساب می آید،(11) و همه بدی‌ها و زیانکاری‌ها و زشتی‌ها از اهریمن است که با نیروی درونی که مظهر و نماد نیکی‌ها و سودمندی‌ها است، همیشه در تضاد و پیکار می‌باشد، اهورا مزدا، خداوند نیکی و آفرینندة همه نیکی‌ها است و جدای از این دو نیرویی است که عملکرد و کارکردشان در اندیشه است.(12) این در صورتی است که درکتاب اوستا بخش و ندیداد فَرگرَد یکم، اهورا مزدا خالق طبیعت و جغرافیا معرفی شده و در مقابل آن اهریمن خالق بدی‌ها معرفی گردیده است.(13)
به عقیده مسلمانان خالق هستی فقط خداوند تبارک و تعالی است، اوست که همه هستی را خلق کرد و هر لحظه نعمت وجودی خلقت را به مخلوقات افاضه می‌کند، خداوند می‌فرماید در هنگام خلقت آسمان و زمین و هنگام خلقت شیطان او را گواه و شاهد نگرفتیم،(14) تا چه رسد به اینکه شیطان خالق باشد. و نیز در قرآن می‌فرماید:
«همه موجودات سربازان خداوند هستند،(15) شیطان که موجودی از موجودات و مخلوق خداوند است، از سربازان خداوند می‌باشد، وقتی انسان با اراده و اختیار خودش به سوی گناه رفت و آلوده شد، شیطان می‌گوید در این هنگام بر دهن این انسان لجام زده و سوارش می‌شوم،(16) مانند سوارکاری که بر دهن اسب لجام زده سوارش می‌شود و افسارش را سفت گرفته به هر طرف که بخواهد می‌برد.
با توجه به این مطالب باید گفت:
اولاً در دین اسلام خالق فقط خداوند است، در کیش زرتشت اهورا مزدا خالق خوبی‌ها است در مقابل اهریمن.
ثانیاً در دین اسلام شیطان مخلوق خداوند است، در کیش زرتشت اهریمن خالق بدی‌ها است و در مقابل اهورا مزدا قرار داشته و با او به ستیز بر می‌خیزد، وقتی که سست می‌شود و می‌افتد، اطرافیان او را تشویق می‌کنند که برخیزد و بستیزد، دختر اهریمن که بسیار زیبا است می‌آید و پدرش را تشویق می‌کند و اهریمن برای ستیز بر می‌خیزد.(17)
ثالثاً در دین اسلام خداوند خالق همه کائنات و موجودات، حتی شیطان است و شیطان تحت امر خدا است و نمی‌تواند هر کسی را اغوا کند، در فرهنگ اسلام کار شیطان وسوسه است(18) امّا در کیش زرتشت اهریمن تحت فرمان اهورا مزدا نیست. پس خداوند و اهورا مزدا «یزدان»، شیطان و اهریمن در دین اسلام و کیش زرتشت تفاوت ریشه‌ای و عمده دارد.
نتیجه این می‌شود که دین زرتشت در مسئله خالقیت به ثنویت گرایش دارد و تنها در مسئله عبادت ممکن است موحّد بوده باشند. چون فقط اهورا مزدا را می‌پرستند.

                                                                 نرم افزار پاسخ

 


پاورقی:

1. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، دوم، 1377، ج1، ص3250.
2. لغت نامه دهخدا، ج10، ص23769.
3. رضی هاشم، زرتشت پیامبر ایران باستان، تهران، بهجت، سوم، 1381، ص 123.
4. همان، ص 96.
5. همان، ص 125.
6. لغت نامه دهخدا، ج1، ص 319.
7. بقره:34 و کهف:50.
8. حجر:29 تا 40.
9. لغت نامه دهخدا، ج9، ص 14306 ـ 14285.
10. مصاحب، غلامحسن، دایرة المعارف فارسی، تهران، امیر کبیر، دوم، 1380، ج2، ص1531.
11. لغت نامه دهخدا، ج3، ص3660.
12. زرتشت پیامبر ایران باستان، ص 100.
13. دو ستخوا، جلیل، «گزارش و پژوهش»، اوستا: کهن ترین سرودها و متن‌های ایرانی، تهران، مروارید، چهارم ، 1377، ج2، ص 624 ـ 659 و رضی هاشم، وندیداد، تهران، فکر روز، اول، 1376، ج1، ص 258 ـ 194.
14. کهف:51 و طباطبائی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جماعة المدرسین، بی تا، ج13، ص325.
15. فتح:6 و 7.
16. اسراء:62 و المیزان فی تفسیر القرآن، ج13، ص 145.
17. و ندیداد، ج2، ص 639 و 638.
18. ناس، 3 و 4، و طبرسی، ابی علی الفضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، الثانیة، بی تا، ج10، ص869.