تفاوت بهتان و تهمت
ساعت ٩:۳٤ ‎ق.ظ روز جمعه ٧ مهر ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: بهتان و تهمت

بین بهتان و تهمت چه تفاوت ها و شباهت هایی وجود دارد؟ چه کنیم تا زبانمان به ناسزا باز نشود؟

پاسخ:

ابتدا باید دانسته شود که بهتان یا تهمت دو لغت است که هر دو به یک معناست، اما در گفتار و نوشته ها گاهی کلمه بهتان به کار میرود و گاهی تهمت. در کتب لغت، بهتان را به معنای کلام دروغ ذکر کردهند.(1) علمای اخلاق نیز زشتی آن را شدیدتر از غیبت و دروغ میشمارند.(2)
تهمت یا بهتان از جمله گناهان کبیره است. یعنی به دیگری، چیزی یا عیبی که در او نیست، نسبت دهیم. ممکن است این گناه از غیبت بدتر باشد زیرا غیبت کردن، گاهی یاد کردن عیب شخصی است که در او، آن عیب وجود دارد. حال وقتی این گناه کبیره باشد، پس بهتان که ذکر عیبی است که در او نیست، به طریق اولی و حکم قطعی عقل، گناه کبیره خواهد بود.
بهتان، مشتمل بر دو کبیره است: غیبت و دروغ. چنانکه عبدالرحمان بن سبابه گوید: شنیدم از حضرت امام صادق ـ علیه السّلام ـ که میفرمود: .... بهتان آن است که دربارة شخصی، چیزی را بگویی که در او نیست.(3) و از یحیی بن ازرق روایت شده که حضرت ابوالحسن (موسی بن جعفر) ـ علیه السّلام ـ به من فرمود: هر کس پشت سر مردی، چیزی را بگوید که در او وجود دارد و مردم هم میدانند که آن چیز در اوست، غیبت او را نکرده، و هر کس پشت سر کسی چیزی را بگوید که در او هست، ولی مردم نمیدانند، غیبتش را کرده و هر کس پشت سر کسی چیزی بگوید که در او نیست، به او بهتان زده است.(4)
نتیجه اینکه، با توجه به روایات و لغت، هر کس به دیگری صفتی را نسبت دهد که در او نیست، چه پشت سر او باشد یا در جلو، به او بهتان زده است. و چون بهتان مورد ابتلاء عمومی است و مفسده آن بسیار است، در قرآن مجید و روایات، به سختی از آن نهی شده و عقوبتهای شدیدی بر آن وعده داده شده است.
و اما در قرآن، کلمة بهتان در سورههای نور، ممتحنه،‌نساء و احزاب آمده و پیرامون زشتی آن سخن گفته شده که برای توضیح و تفصیل آن می توان به کتب تفسیر مراجعه نمود. در روایات هم لفظ بهتان آمده و هم تهمت بکار برده شده است.
و اما زشتی تهمت در روایات: امام رضا ـ علیه السّلام ـ از قول پیغمبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ میفرمایند: هر کس به مرد یا زن مؤمنی، تهمت بزند یا چیزی را که در او نیست بگوید، خداوند او را روز قیامت بر محلی از آتش نگه میدارد، تا از عهدة آنچه گفته برآید.(5) امام صادق ـ علیه السّلام ـ میفرمایند: هر کس به برادر مؤمنش تهمت بزند، ایمان در دلش ضایع میشود و از بین میرود. چنانچه نمک در آب حل میشود.(6)
علمای اخلاق، بهتان را به سه نوع تقسیم میکنند. نوع اول: بهتان به خداست که سختترین بهتانها است. همانند کسانی که منکر عدالت یا حکمت و.... خدا شوند. در قرآن کریم به این قسم در سورة مبارکه صف اشاره فرموده.(7)
نوع دوم: بهتان به پیامبر یا امام: مانند اینکه پیامبر را ساحر، دیوانه، شاعر و دروغگو بنامند.
نوع سوم: بهتان به مردم که بر دو قسم است:
الف) گاهی قول بدون علم است. یعنی عیبی که ثابت نشده و یقینی نگردیده، به مجرد سوء ظن، به دیگری نسبت داده شود.
ب) افتراء است. یعنی عیبی را که میداند در آن شخص وجود ندارد، یا کاری را که میداند از او سر نزده، از روی دشمنی به آن شخص نسبت دهد. قرآن کریم در سورة مبارکة نساء به این نکته اشاره فرموده است.(8) همچنین از آیات 105 تا 113 نساء، حکم به تحریم بهتان و افتراء استفاده میشود، هر چند این افتراء نسبت به کافری باشد.
و اما در مورد بخش دیگر سؤال، اینکه چه کنیم تا ناسزا نگوییم. باید ابتدا زشتی عمل و آثار و عواقب آن دانسته شود. رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ میفرمایند: به راستی خداوند بهشت را حرام فرموده است، بر هر فحش دهنده بیآبرو و کم شرم که باک ندارد، چه بگوید و چه به او گفته شود.
در روایت دیگری است از قول سُماعه، یکی از شاگردان امام صادق ـ علیه السّلام ـ میگوید: به محضر امام صادق ـ علیه السّلام ـ رفتم. حضرت با من آغاز سخن فرمود که ای سماعه این چه جنجالی بود که میان تو و شتردارت پیدا شد؟ مبادا دشنام گو و بدزبان و لعنت فرست باشی. در پاسخ گفتم: بلکه همین گونه بود، زیرا او به من ستم کرد. حضرت فرمودند: اگر او به تو ستم کرد، تو بیشتر به او ظلم روا داشتی و بیشتر ستم کردی. به راستی این کردار از اعمال من نیست. من به شیعیانم چنین دستوری نمیدهم. از پروردگارت آمرزش بخواه و دیگر این گناه را تکرار نکن.(9) این کلام نورانی، به خوبی بیان میدارد که شیعة امام صادق ـ علیه السّلام ـ باید چگونه باشد و دهان خود را به فحش و ناسزا باز نکند. اگر انسانی که ادعای مسلمانی میکند و به کتاب خدا، قرآن معتقد است و قول خداوند را صادق میداند که: و من احسن من الله حدیثاً و راستگوتر از خدا در سخن کیست؟(10) خداوند در قرآن میفرماید «ما یلفظ من قولٍ الا لدیه رقیب عتید»(11) (آدمی) هیچ سخنی را به لفظ در نمیآورد، مگر اینکه مراقبی آماده نزد او است. ( و آن را ضبط میکند).
پس چنانچه هر کلمهای از سخنان ما در نامة اعمال ما محفوظ میماند و فرشتگانی بزرگوار، هر عملی را که ما انجام میدهیم، میدانند- و انّ علیکم لحافظین کراماً کاتبین یعلمون ما تفعلون(12) -و این نامة اعمال در روز قیامت گشوده خواهد شد و دیگر چیزی مخفی نخواهد ماند، آیا بهتر نیست، به عاقبت بهتان و غیبت فکر نماییم و به جای رسوائی در روز قیامت و دوری از بهشت و نعمتهای آن، سعادت اخروی را برگزینیم.
و اما عاقبت فحش و ناسزا: امام صادق ـ علیه السّلام ـ میفرمایند: هرزهگویی و بدزبانی، از جفاکاری است و جفاکار در آتش است.(13) محقق بزرگوار مرحوم میرزا محمد تقی شیرازی، در حاشیة کتاب مکاسب شیخ اعظم انصاری (ره) میفرماید: مقتضای اطلاق روایات، حرام بودن فحش است، با هر که باشد. خواه مسلمان و مؤمن باشد یا کافر و فاسق. کوچک باشد یا بزرگ. بلکه میتوان گفت: هر چند بچه و غیر ممیز باشد. بلکه از بعضی روایات استفاده می شود که سَبّ و لعن حیوانات نیز نهی شده است.(14)

نرم افزار پاسخ

 


پاورقی:

1. راقب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، چاپ: دفتر نشر کتاب، 1404، کتاب الباء، ص 63، لغت بهت.
2. نراقی، ملا محمد مهدی، جامع السعادات، مؤسسة مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ سوم، ج 2، ص 315، 316.
3. بحرینی دشتی، علی، تهذیب نفس، مؤسسة مطبوعاتی اسماعیلیان، 1373، ج2، ص 349، به نقل از: حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 8، ص 604، ح3.
4. همان. و همچنین کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج 4، با توجه و شرح سید هاشم رسولی، چاپ دفتر نشر فرهنگ اهلبیت ـ علیهم السلام ـ کتاب الایمان والکفر، باب غیبت و بهتان، ص 61 و 62، ح 6.
5. صابری یزدی، علیرضا، الحکم الزاهراة، اعتقادی، ‌عبادی، اخلاقی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، ترجمه محمد رضا انصاری محلاتی، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ دوم، 1375، ص 563.
6. دستغیب، سید عبدالحسین، گناهان کبیره، انتشارات صبا، چاپ آرمان، ج 2،‌ص 323 ـ 331.
7. و من اظلم ممن افتری علی الله الکذب و هو یدعی الی الاسلام.... ترجمه: آیا از آن کس که به راه اسلام و سعادتش میخوانند و او (از فرط شقاوت) همان دم بر خدا افتراء و دروغ میبندد در جهان کسی ستمکارتر هست. صف: آیة 7.
8. و من یکسب خطیئة او اثما ثم یَرم به بریئاً فقد احتمل بهتاناً‌و اثماً مبیناً و هر کس خطا یا گناهی از او سر بزند و تهمت به دیگری بندد مرتکب بهتان و گناه بزرگ و آشکاری شده است. نساء: 112.
9. گناهان کبیره، ج2، ص 259 و 260.
10. نساء: 87.
11. ق: 18.
12. انفطار: 10-12.
13. همان.
14. همان.