تحصیب: فرش نمودن کف زمین مسجد الحرام و مسجد النبی (ص) با سنگ ریزه
ساعت ۳:٠۸ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱ آبان ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: تحصیب ،فرش نمودن زمین ،حصیر ،عمر بن عبدالعزیز

تحصیب ازریشه حصب در لغت به معنی سنگریزه آمده است[1] در اصطلاح، فرش نمودن سنگریزه در کف مساجدی چون مسجد الحرام و مسجد النبی (صلی لله علیه و آله ) می باشد .[2]

 در بین راه مکه و منی مسجدی به نام حصبه یا حصباء  اندکه بعد از ابطح *بود رسول اکرم (صلی الله علیه و آله ) در حجة الوداع در آن مکان نماز خوانده و استراحت نمودند انجام این اعمال در این مکان  نیز تحصیب نامیده شده است[3] . درمنابع علت علت نزول و استراحت پیامبر ، انجام عمره در حجه الوداع توسط عایشه ذکر کردهاند چرا که عایشه به جهت اینکه در آن زمان در عادت ماهیانه بوده ، نتوانست اعمال عمره را انجام دهد ، عایشه با شکایت به پیامبر که دیگر همسران آن حضرت عمره را به جای آورده ولی وی نتوانستند انجام دهند ، رضایت پیامبر را برای انجام اعمال عمره گرفت  و پیامبر نبز در این مکان ماند تا وی اعمال عمره اش را به جای آورد [4]

 دربرخی  منابع شیعه  و تمام  منابع اهل سنت نقل شده  مستحب است حاجی هنگام کوچ از منی به سمت مکه در روز سیزدهم ذیحجه در وادی محصب (ابطح) فرود آید به پشت دراز بکشد و اندکی استراحت کند .[5] البته برخی فقهاء شیعه  این عمل را جزء مناسک حج ندانستند و مستحب بودن آن را از باب متابعت از پیامبر است[6] .البته برخی فقهاء شیعه به علت اینکه عایشه این عمره را از روی حسادت نه ازبرای رضای  الهی انجام داده تحصیب را سنت نمی دانند بلکه بخاطر نزول و توقف   پیامبر از جهت انتظار عایشه بود پس متابعت از آن حضرت خوب است .[7]

  اززمان شروع فرش نمودن سنگریزه مسجد الحرام و اینکه توسط چه کسی صورت گرفته اطلاعی در دست نیست .  فقط در منابع نقل شده سمت  شرقی مسجد الحرام باغچه هایی بوده که با سنگریزه پوشانده بودند . و روی همین سنگریزة باغچه ها با انداختن دستمال و یا سجاده نماز می خواندند.[8] زمین مسجد الحرام تا سال 1325ق از سنگریزه پوشیده بوده است .[9]    

درباره مسجد النبی گزارش شده روزی زمین مسجد النبی توسط باران گلی شده بود شخصی در لباس خود سنگ ریزه آورد و در زیرش فرش نمود تا نماز بخواند پیامبر (صلی الله علیه و آله ) کار او را  نیکو شمرد و بعد از آن دستور داد  داخل مسجد را با سنگریزه فرش نمودند[10].  تا اینکه لباس  گلی نشود .[11] سمهودی نقل کرده که اولین بار مسجد النبی (صلی الله علیه و آله) در زمان حضرت رسول (صلی الله علیه وآله ) با سنگریزه فرش شد .[12] به نقل ،ابن عمر  عمر بن خطاب اولین کسی بود که کف مسجد النبی (صلی الله علیه و آله ) را سنگریزه  پهن نمود( تا گرد و غبار خاک بلند نشود ) گویند آن سنگریزه ها را از وادی مبارک یعنی وادی عقیق* آوردند [13]   بنا به نقل دیگر وی پس از توسعه مسجد النبی ، کف آن را با حصیر فرش نمود [14]. اما این قول ، با گزارشی که  در دیگرمنابع نقل شده که در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و به دستور آن حضرت مساجد  با سنگریزه فرش شدند مغایرت دارد[15].ابو سعید خدری در روایتی گوید : روزی در مسجد النبی بر پیامبر وارد شدیم و پرسیدیم ؛ ای پیامبر خدا ، کدام مسجد بر اساس تقوی ساخته شد ؟ پیامبر مشتی سنگریزه از کف مسجد برداشت آن را بر زمین پاشید و فرمود « هذا مسجی و مسجدکم » یعنی مسجد مد ینه .[16]  حتی در منابع آمده، پیامبر همگام با مردمدرموقع نماز گزاردن از حصیر استفاده نمودند . [17] ابن بطوطه نیز در سفر نامه خود  مسجد شریف پیامبررا به شکل مستطیلی که چهار طرف آن را محوطه سنگفرش فرا گرفته بود و در وسط آن صحنی قرار داشت که کف آن  با سنگریزه مفروش شده بود توصیف نموده است . [18]  بنا به نقلی دیگر در زمان خلافت عثمان کف مسجد با سنگهای سیاهی که از سرزمین حره آورده بودند پوشیده شد .[19] در حالیکه ابن عبد ربه نقل کرده در زمان حکومت عمر بن عبد العزیزتمام صحن مسجد مفروش به سنگ ریزه بوده است .[20]  و نقل شده   پیامبر اکرم ( صلی الله علیه و آله ) اصرار بر سجده کردن بر زمین داشت . به همین دلیل است، از نظر فقهی سجده بر خاک بهتر از سنگریزه است. [21]و همچنین  خارج کردن سنگ ریزه ها از مسجد  از باب تیمن و تبرک هم که باشد حرام اعلام شده است .[22]و در صورت خارج کردن باید بر گردانده شود .[23] نیز از مسائل دیگریکه درباره این سنگریزه ها وجود دارد این است که ، چون آن زمان در فصل گرما سنگریزه ها بر اثر تابش خورشید گرم می شدند ، نماز گزاران سنگریزه ها را در دست خود نگه می داشتند ، تا به طور موقت از تابش خورشید جلوگیری  کنند و به هنگام سجده پیشانی بر روی آنها بگذارند .[24]

 1- تاج العروس ، ج  1 ، ص426 ؛ لسان العرب ،ج 1، ص 318-319 ؛ العین،ج 3، ص123 ؛ صحاح، ج1 ، ص 112.

[2] - تاج العروس، ج 1، ص 426؛ العین، ج3 ،ص123 ؛ لسان العرب، ج1 ،ص318- 319 ؛ صحاح، ج1 ،ص112.

[3] -لوامع صاحبقرانی ، ج 8 ، ص 246-  247و 462 .؛ المجموع ، 8 ، ص 253 ؛ تحریر الاحکام ، ج 2 ، ص 14؛ لسان العرب ، ج 1 ، ص 318 ؛ مجمع البحرین ، ج 2 ، ص 43 .

[4] -تاریخ طبری ، ج3 ، ص 149 ؛ سیره ا بن هشام ، ج 2 ، ص 602 ؛ سبل الهدی ، ج8 ، ص 484 .

[5] -جواهرالکلام ، ج 20 ، ص 57 ؛ حدائق الناضره ، ج 17 ، ص 136-137 ؛ المجموع ، ج 8 ، ص 253  والفتح الربانی ، ج12، ص 231  ؛ الخلاف ، ج2 ، ص359  الموتلف من المختلف ، ج 1 ، ص398 .

[6] -جامع المقاصد ، ج 3 ، ص 271 ؛ الدروس الشرعیه ، ج 1 ، ص 464 ؛ المجموع ، ج 8 ، 252 ؛ عمده القاری ، ج 10 ، ص 101 ؛ فتح الملک المعبود ، 2 ، ص 188و 192 .

[7] -لوامع صاحبقرانی ، ج 8 ، ص 247 .

[8] - میقات حج، ج48، ص70.

[9] - مرآه الحرمین ،ص 217.

[10] - وفاء الوفاء ،ج 2، ص 190.

[11] - صحیح ابن خزیمه، ج 2 ،ص 271.

[12] - وفاء الوفاء، ج 2، ص 190.

[13] -  مجمع الزوائد، ج 1،ص 566 ، اخبار المدینه المنوره،ج 1،ص 148 ؛ وفاء الوفاء،ج2 ،ص 190  .

[14] -وفا الوفاء ، ج 2 ص 190 ؛ البلدان ،ص 81 ؛ النهایه فی غریب الحدیث و الاثر ، ج 1 ، ص 393 .

[15] - - البلدان، ص 81 ؛ النهایه فی غریب الحدیث و  الاثر، ج 1 ،ص 393 ،  وفاء الوفاء ، ج2  ،ص  190 ، محاضرات الادباء، ج 2، ص 456 .

[16] -صحیح مسلم ، ج 15 ، ص 1398 .

[17] - صحیح مسلم ، ج 2 ، ص 62 و 128 . ؛ هیلن برند ، ص 59 .

- [18] سفر نامه ابن بطوطه ،ص 117.

[19] - ساختمان حرم نبوی مدینه منوره ، ص 29 .

[20] - مسجد شریف نبوی ، ص 107 .

[21] - مسماه عقاید شیعه ، ص 260 .

[22] - السرائر (ابن ادریس)  ،ج1  ،ص648  ؛وفاء الوفاء ، ج 2  ،ص 190 ؛ المبسوط (طوسی)  ،ج 1، ص 385.

[23] - وفاء الوفاء، ج2 ،ص 190.

[24] - النهایه فی غریب الحدیث ج1 ص 393 ؛ راهنمای حقیقت ص 519