در برابر بدرفتاری‌های دیگران چگونه برخورد کنیم؟
ساعت ٩:۳٤ ‎ق.ظ روز جمعه ٧ مهر ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: در برابر بدرفتاری‌های دیگران چگونه برخورد کنیم؟

پاسخ:

ما در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که افراد آن درک‌های متفاوت، اخلاق گوناگون و طبع‌ها و مزاج‌های متفاوت از هم دارند، بنابراین طبیعی است که در برخوردها و روابط اجتماعی خویش با دیگران، شاهد برخوردها و رفتارهای نادرستی باشیم. در این‌گونه موارد نظر اسلام، این است که در برابر بدرفتاری‌های دیگران با عفو و گذشت برخورد کنیم.(1) اساساً چگونه می‌توان در جامعه‌ای که رفتارهای متفاوت در آن مشاهده می‌شود، بدون صبر و روحیة گذشت، زندگی کرد؟ کدام یک از ما عیبی نداریم؟ کدام یک از ما دوست نداریم عیب و رفتار ناپسند ما مورد گذشت از سوی دیگران قرار گیرد؟ کدام یک از ما دوست نداریم خدا او را ببخشد؟ اگر چنین است، پس باید مردم را ببخشیم و در برابر بدرفتاری‌های دیگران با روحیة گذشت، برخورد نمائیم. تا خدا ما را ببخشد. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «باید بخشش کنید و بدرفتاری‌های دیگران را نادیده بگیرید، آیا دوست نمی‌دارید خداوند شما را ببخشد؟ و خداوند بخشنده و مهربان است.»(2) حال که پاسخ سؤال به طور کلی روشن گردید و دانستیم که از نظر اسلام در وهله اوّل باید در برابر بدرفتاری‌های دیگران با عفو و گذشت برخورد کنیم، شایسته است پیرامون این اصل اخلاقی و موارد کاربُرد آن نکاتی را یادآور شد.»

1. معنای عفو و گذشت: «عفو» که در آیات و روایات به آن توصیه شده، به معنی گذشتن از لغزش دیگران، بدی را با بدی پاسخ دادن، از حقی که بر گردن دیگران دارد، صرف‌نظر کردن و خطاکار را تبرئه کردن است.(3) بخشش یکی از فضیلت‌های اخلاقی است که با فضایل دیگری مانند بردباری، صبر، فروخوردن خشم (کظم غیظ)، ارتباط نزدیک دارد.

2. اهمیت عفو و گذشت در نگاه معصومان ـ علیهم‌السلام ـ در سخنان گهربار معصومان ـ علیهم‌السلام ـ از عفو و گذشت بالاترین تعریف‌ها و تمجیدها شده است. و از آن با عنوان‌های، صفت الهی،(4) بهترین اخلاق دنیا و آخرت،(5) محبوب‌ترین عمل انسان مؤمن پیش خدا(6) و یکی از سنت‌های پیامبران به‌ویژه پیامبر گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ و امامان معصوم ـ علیهم‌السلام ـ یاد شده است. امام صادق ـ علیه‌السّلام ـ فرمودند: گذشت در هنگام توانایی از سنّت‌های پیامبران است.(7) پیامبر گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: «روش ما اهل‌بیت این است که از کسانی که به ما ستم کرده‌اند گذشت می‌کنیم.»(8)
شایسته است که همة ما خود را به این صفت پیامبران الهی و اهل‌بیت پیامبر گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ آراسته کنیم و در برابر بدرفتاری‌های دیگران با گذشت و بخشش برخورد نمائیم. چون رفتارهای منفی و واکنش‌های مقابله‌ای باعث تضاد و تنش بیشتر در جامعه خواهد شد. با توجه به این کارایی مثبت عفو و گذشت، در برخی روایات، پاداش «گذشت» معادل پاداش شهید معرفی شده‌است. پیامبر گرامی اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمودند: کسی که خشمش را فرو خورد و از برادر مسلمانش درگذرد و نسبت به رفتار نامطلوب او بردباری نشان دهد، خداوند پاداش شهید به او عنایت فرماید.»(9)
گذشت در برابر بدرفتاری‌های دیگران، افزون بر آثار و برکات دنیایی که در روایات به آن اشاره شده مانند سرافرازی و بزرگواری،(10) پیروزی بر دشمن،(11) طولانی شدن عمر(12) و... پاداش فراوان الهی را نیز در پی دارد. از جمله: بخشش خداوند،(13) شفاعت امامان ـ علیهم‌السلام ـ،(14) داخل شدن به بهشت و... .(15)

حدود بخشش و گذشت اگرچه اسلام توصیه به عفو و بخشش نموده و به پیروان خود دستور داده است که بدرفتاری‌های دیگران را با عفو و گذشت پاسخ دهید. امّا این راهکار در همة موارد کارایی ندارد. بلکه در صورتی ارزشمند، سازنده و مفید است که در جای مناسب خود و نسبت به حقوقی باشد که انسان حق دارد از آنها چشم بپوشد، در غیر این صورت زیان گذشت بی‌جا و نامناسب گاهی بیش از سود آن است. بنابراین در موارد زیر، بدرفتاری‌های دیگران را با روحیة عفو و گذشت پاسخ دهید.

1. عفو در حقوق شخصیبدرفتاری‌های دیگران مربوط به حق شخصی باشد. امّا در احکام الهی و حقوق عمومی جامعه، گذشت پسندیده نیست. مثلاً‌ کسی که با قوانین اجتماعی مخالفت کرده است نمی‌توان با بخشش، تمام جرم‌های او را نادیده گرفت. بلکه به تصریح آیات و روایات، چنین اشخاصی باید مجازات شوند. هم‌چنین کسانی که امنیت جامعه را متزلزل می‌کنند، و یا با مواد مخدّر جوانان را به نابودی می کشند و یا ترویج‌کنندة فرهنگ بیگانه‌اند و در برابر نصایح و راهنمایی‌های دیگران بدرفتاری می‌کنند، این‌گونه افراد را نمی‌توان با چشم‌پوشی و گذشت، به حال خود رها کرد.

2. گذشت سازنده در صورتی می‌توانید بدرفتاری‌های دیگران را با عفو و گذشت پاسخ دهید که، گذشت سازنده باشد. یعنی باعث بیداری لغزش‌کننده شود و او را از کار زشت و رفتار نامطلوبش، باز دارد. اما اگر کسی به سبب پستی‌ و فرومایگی بخواهد، از گذشت دیگران سوء استفاده کند، نسبت به چنین شخصی، گذشت پسندیده نیست. امام علی ـ علیه‌السّلام ـ فرمودند: «عفو انسان فرومایه و پست به همان اندازه موجب فساد است که عفو انسان بزرگوار موجب صلاح است.»

نتیجه‌گیری از آیات و روایات استفاده می‌شود که در برابر بدرفتاری‌های دیگران باید در مراحل اول با عفو و گذشت و برخورد شایسته رفتار نماییم. امّا روایاتی نیز وجود دارد که برای عفو و گذشت، شرایط خاصی ذکر نموده‌ لذا در غیر آن موارد باید در برابر بدرفتاری‌های دیگران، با جدّیت و تصمیم قاطع برخورد نمود.

چراغ سبز برای بدرفتاری دیگراناین نکته را نباید از نظر دور داشت که بسیاری از مشکلات را خود ما می‌سازیم. برای مثال به طرف مقابل بیش از حد ظرفیت خودش روی خوش نشان می دهیم و محبت می کنیم. همین مسئله سطح توقع او را بالا می برد و کمترین بی توجهی ما به و باعث می شود علیه ما موضع بگیرد. اصولاً بعضی از انسان ها این گونه‌اند که محبت کردن و تواضع دیگران را نشانة خدمت گذاری افراد تلقی می‌کنند و وظیفه طرف مقابل می‌دانند و بعضی دیگر این کارها را نشانه شخصیت و ارزش افراد به حساب می‌آورند. رفتار با هر کدام از این‌ها باید مطابق با عکس العمل آنها باشد تابه بدرفتاری منتهی نشود.

عدم اعتراض و کم روییبعضی وقت ها خجالت و یا اعتراض نکردن ما نسبت به بدرفتاری دیگران سبب تشدید رفتار آنها می شود. در این موارد باید موضع خود را نمایان کرده و کم رویی و امثال آن را کنار گذاشت و به آنها با صراحت، احترام متقابل و صمیمیت فهماند که از دستشان ناراحتیم.

 


پاورقی:

1. فصلت:34، و نیز: اعراف:199، و حجر:85.
2. نور:22.
3. فیض کاشانی، ملامحسن، محجة البیضاء، ج 5، ص 318.
4. صحیفة سجادیه، دعای 16.
5. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج 71، ص 399.
6. همان، ج 73، ص 386.
7. همان، ج 71، ص 423.
8. الحرانی، حسن، تحف العقول، ص 27.
9. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج 76، ص363.
10. همان، ج 71، ص 401.
11. کلینی، محمد ابن یعقوب، الاصول من الکافی، ج 8، 195.
12. پیشین، ج 75، ص 359.
13. نور:22.
14. پیشین، ج 75، ص 316.
15. همان، ج 92، ص 353.