انفاق خانوادة حضرت علی ـ علیه السّلام ـ
ساعت ۱:٠۳ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱٩ امرداد ۱۳٩۱   کلمات کلیدی:

سورة مبارکة انسان که نامهای دیگر آن: دهر، ابرار، و هل اتی می‌باشد، جریان انفاق مذکور را آورده است.
در شأن نزول آیات پنجم تا بیست و دوم سورة انسان که مورد بحث ماست از ابن عباس نقل شده که: حسن و حسین ـ علیهما السّلام ـ بیمار شدند، پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ با جمعی از یاران به عیادتشان آمدند و به علی ـ علیه السّلام ـ فرمودند: ای ابوالحسن! خوب بود نذری برای شفای فرزندان خود می‌کردی، علی ـ علیه السّلام ـ و فاطمه ـ سلام الله علیها ـ و فضه که خادمة آنها بود، نذر کردند که اگر آنها شفا یابند، سه روز روزه بگیرند.
طبق بعضی از روایات حسن و حسین ـ علیهما السلام ـ نیز گفتند ما هم نذر می‌کنیم روزه بگیریم، چیزی نگذشت که هر دو شفا یافتند، در حالی که خانوادة علی ـ علیه السّلام ـ از نظر مواد غذایی دست خالی بودند، آن حضرت سه من جو قرض کرد و فاطمه ـ سلام الله علیها ـ یک سوم آن را آرد کرد و نان پخت، هنگام افطار، سائلی بر در خانه آمد و گفت: سلام بر شما ای خاندان محمد، مستمندی از مستمندان مسلمین هستم، غذایی به من بدهید خداوند به شما از غذاهای بهشتی مرحمت کند.
آنها همگی مسکین را بر خود مقدم داشتند وسهم خود را (که یک قرص نان جوین بود) به او دادند و آن شب جز آب ننوشیدند، روز دوم را، هم چنان روزه گرفتند و موقع افطار وقتی که غذا را آماده کرده بودند، یتیمی بر در خانه آمد و درخواست غذایی کرد،‌ آن روز نیز ایثار کردند و غذای خود را به او دادند.
در سومین روز، اسیری به هنگام غروب بر در خانه آمد، باز هم سهم غذای خود را به او دادند، هنگامی که صبح شد علی ـ علیه السّلام ـ دست حسنین را گرفته بود و خدمت پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ آمدند، هنگامی که پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ آنها را مشاهده کرد دید از شدت گرسنگی می‌لرزند، فرمود: این حالی را که در شما می‌بینم برای من بسیار گران است، سپس برخاستند حرکت کرده هنگامی که وارد خانة فاطمه ـ سلام الله علیها ـ شد دید در محراب ایستاده در حالی که از شدت گرسنگی شکم او به پشت چسبیده و چشمهایش به گودی نشسته، پیامبر ناراحت شد، در این هنگام جبرئیل نازل گشت و گفت: ای محمد! این سوره را بگیر، خداوند با چنین خاندانی به تو تهنیت می‌گوید.(1)
علمای شیعه اتفاق نظر دارند که این هیجده آیه یا مجموع این سوره در ماجرای فوق نازل شده و همگی در کتب تفسیر یا حدیث، روایت مربوط به آن را به عنوان یکی از افتخارات و فضایل مهم علی ـ علیه السّلام ـ و فرزندانش آورده‌اند، امّا بهانه جویانی که هر وقت به فضایل علی می‌رسند حساسیت فوق العاده نشان می‌دهند، منتهای دقت را در اشکال تراشی به عمل آورده و خرده گیری‌هایی بر این شأن نزول دارند که بعضی غیرقابل ذکراست، (مثل این که مگر ممکن است سه روز بدون غذا فقط با آب در حال روزه زنده ماند!!!)
و امّا دو شبهه از ایشان را مورد نقد قرار می‌دهیم:
1. شبهه شده که این سوره مکی است، در حالی که داستان شأن نزول مربوط به بعد از تولد حسنین ـ علیهما السّلام ـ است که قطعاً در مدینه واقع شده است.
پاسخ: تحقیقات نشان می‌دهد علاوه بر اجماع علما و مفسران شیعه بر این که همه یا قسمتی از آیات آغاز سوره که مقام ابرار و اعمال صالح آنها را بیان می‌کند، در مدینه نازل شده، هم چنین مشهور در میان علمای اهل سنت نیز نزول آن در مدینه است، همان گونه که قرطبی مفسر مشهور اهل تسنن در تفسیرش می‌گوید: و قال الجمهور مدنیة،(2) مشهور علما معتقدند که در مدینه نازل شده است.
و مرحوم علامه امینی در «الغدیر» از 34 نفر از علمای معروف اهل سنت نام می‌برد که روایت شأن نزول ابن عباس را در کتابهای خود آورده‌اند،(3) حتی این مسأله به قدری معروف و مشهور است که محمد بن ادریس شافعی یکی از ائمه چهارگانه اهل سنت در شعر معروفش می‌گوید:
الی مَ الی مَ و حتی متی؟
اعاقب فی حب هذا الفتی!
و هل زوجت فاطم غیره؟
و فی غیره هل اتی هل اتی؟!(4)
تا کی تا کی و تا چه زمانی؟ مرا در محبت این جوانمرد سرزنش می‌کنید! مگر فاطمه به غیر او تزویج شد؟ و مگر هل أتی دربارة غیر او نازل شد؟
2. سیوطی در در «منثور» شأن نزول را از قول ابن عمر چنین آورده: از حبشه مردی نزد رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ آمد و عرضه داشت: آیا اجازه هست سؤالی بکنم؟ پیامبر فرمود: بپرس امّا به منظور فهمیدن بپرس، عرضه داشت: شما هم از نظر رنگ بر ما حبشی‌ها برتری یافته‌اید و هم از نظر شکل، و هم از نظر نبوت، حال به نظر شما اگر من به آنچه تو ایمان آورده‌ای ایمان بیاورم و به آنچه تو عمل می‌کنی، عمل کنم در بهشت با تو خواهم بود؟
پیامبر فرمود: به آن خدایی که جانم به دست اوست، آری در بهشت سفیدی روی یک مسلمان سیاه از هزار سال راه دیده می‌شود، آن گاه آن مرد از ثواب تسبیح و تهلیل پرسید، عمر بن خطاب به او گفت: بس کن دیگر! چقدر رسول خدا را اذیت می‌کنی؟ رسول خدا فرمود: عمر ساکت باش! در این هنگام سورة هل أتی بر آن جناب نازل شد تا آن جا که سخن از بهشت دارد، مرد سیاه از شنیدن آن آیات فریادی کرد که جانش با همان ناله در آمد و پیامبر فرمود: این مرد از شوق بهشت از دنیا رفت.(5)
و امّا نقد این مطلب:
این حکایت به فرضی که صحیح باشد و با صرف نظر از این که هیچ تناسبی میان این آیات با وضع آن مرد حبشی ندارد، بیش از این دلالت ندارد که سوره وقتی نازل شد که آن مرد هم نزد پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ نشسته بوده و با شنیدن این آیات جان داده، و امّا این که سبب نزول سوره، داستان آن مرد بوده، دلالتی بر آن ندارد، به امید آشنایی روز افزونمان از فضایل اهل بیت و بهره‌مندی از این شناخت.

                                                 نرم افزار پاسخ

 


پاورقی:

1. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، دار الکتب الاسلامیه، 1371، چاپ دهم، ج 25، ص 343.
2. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، ج 25، ص 345، نقل از: تفسیر قرطبی، ج10، ص 909.
3. همان.
4. همان، نقل از : احقاق الحق، ج 3، ص 158.
5. موسوی همدانی، محمد باقر، ترجمه تفسیر المیزان، قم، انتشارات دفتر تبلیغات، چاپ اول، 1367، ج20، ص 367.