آیا ارزش‌ها در ارزش‌های فردی خلاصه می‌شود؟
ساعت ۱٠:٥٥ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٧ تیر ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: آیا ارزش‌ها در ارزش‌های فردی خلاصه می‌شود؟

پاسخ:

قبل از پرداختن به پاسخ سؤال لازم است دربار‌ة این‌که ارزش‌های فردی به کدام دسته از ارزش‌ها اطلاق می‌شود و ملاک ارزش‌های اجتماعی چیست، توضیح مختصری خدمت‌تان ارایه دهم.
ملاک در ارزش‌های فردی آن دسته از ارزش‌های اخلاقی، اعتقادی و ... است که قوام آن‌ها و عرصة تحقق و وجود خارجی آن‌ها وابسته به خود فرد باشد. یعنی اگر فرد در محیطی تنها زندگی کند نیز قادر به تحقق و انجام آن باشد مانند توکل، تقوا، ذکر و یاد خداوند و ... امّا ارزش‌های غیر فردی یا به عبارت دیگر ارزش‌های اجتماعی به آن دسته از ارزشها اطلاق می‌شود که قوام آنها و زمینة تحقق آن‌ها در ارتباط با دیگران باشد. مانند امانت داری، عدالت، رعایت حقوق دیگران، احترام و ادب نسبت به دیگران و ... هر چند قوام ارزش‌های غیر فردی به تعامل و داد و ستد با دیگر افراد است، امّا پیآمد و نتیجة آن به خود فرد نیز برمی‌گردد و بعنوان یک صفت ارزشمند از آن یاد می‌شود مثلاً امانت داری گر چه تحقق‌اش بستگی به دیگر افراد دارد امّا به شخصی که امانت را رعایت نموده است، صفت «امین» اطلاق می‌شود.
از نقطه نظردین، ارزش‌ها در ارزش‌های فردی خلاصه نمی‌شود بلکه همانگونه که در بُعد فردی انسان، بایسته‌هایی از سوی دین معرفی شده است و عمل به آن‌ها ارزشمند محسوب شده و زمینة سعادت و کمال و تقرب انسان به خداوند را فراهم می‌سازد، در بُعد اجتماعی و ارتباط انسان با دیگران نیز ارزشهایی وجود دارد که پایبندی بر آن ضامن سلامت اجتماعی خواهد بود.
برای آشنایی بیشتر شما نسبت به ارزش‌هایی که در ارتباط با دیگران تحقق می‌یابد و تنها جنبة فردی ندارد، به چند نمونه ای از آن اشاره می‌شود.
1ـ خدمت به دیگران: از مجموعة تعالیم اسلامی و روایات استفاده می‌شود که پس از ادای فرایض بالاترین وسیله برای تقرب به خداوند، یاری و خدمت به دیگران به خصوص خدمت به مؤمنان و صالحان است.(1) بخاطر اهمیّت و ارزش خدمت به دیگران بود که امام راحل (قدس سره) می‌فرمود: اگر به من خدمت گذار بگویید بهتر از آن است که رهبر بگویید.» تعاون و همکاری با دیگران یکی از اصول مهم در سالم سازی اجتماع به حساب می‌آید که در شرایط کنونی دفاع از حق ملت مظلوم فلسطین یکی از مصداق‌های بارز آن است. به طور کلّی همة آنهایی که به نحوی در جامعه خدمت می‌کنند و زمینة رفاه و آسایش دیگران را در ابعاد مختلف زندگی فراهم می‌سازند، یکی از مصادیق بارز عمل به ارزش‌های اجتماعی است.
2ـ امانتداری: قرآن مجید به مردم دستور می‌دهد که به پیروی از انبیاء ـ علیهم السلام ـ امین باشند و در صورتی که امانتی به ‌آن‌ها داده شد در حفظ آن بکوشند و امانت را به صاحبانش باز گردانند ان الله یأمرکم ان تؤدّوا الامانات الی اهلها(2). در روایات نیز به طور چشمگیری در این باره سفارش شده است تا آنجا که رسول خدا فرمود: «لیس منا من خان بالامانة»(3) از ما نیست کسی که امانت را خیانت کند. نکتة قابل ذکر این‌که آنچه به امانت سپرده می‌شود گاه شیء و مال است و گاه مقام و مسؤلیتی که از سوی خداوند و یا افراد جامعه با ملاکهایی که ازسوی دین معرفی شده است، به فردی واگذار می‌شود. همانگونه که خیانت به مال دیگران روا نیست، خیانت به حقوق و ارزش‌های اجتماعی نیز نامطلوب است.
3ـ حسن معاشرت و خوش رفتاری با مردم: یکی دیگر از ارزش‌های است که جنبة بین فردی دارد. و میدان عمل آن، صحنه‌های اجتماعی است. پیامبر اسلام فرمود: «افاضلکم احسنکم اخلاقاً»(4) بهترین شما افرادی است که دارای اخلاق شایسته باشند.
4ـ احترام به شئون مردم و حفظ حریم و شخصیت دیگران: در فرهنگ اسلام همة انسان‌ها از احترام خاصی برخوردارند بخصوص در جامعه اسلامی که همه با هم برادر و اعضاء یک جامعه محسوب می‌شوند، بر همگان لازم است شخصیت حقیقی و حقوقی دیگران را نگه داشته از هرگونه توهین، تحقیر و ...بپرهیزند.
5ـ تواضع، عفو و اغماض، وفای به عهد و ... از دیگر ارزش‌هایی است که جنبة غیر فردی داشته و عمل به آن در زندگی اجتماعی و ارتباط با دیگران اعم از اعضای خانواده، زیردستان و دیگر افراد جامعه، تحقق می‌یابد. در پاره‌ای از روایات به مجموعه‌ای از ارزشها که جنبة غیرفردی دارند، اشاره شده است.(5)
6ـ تلاش برای برپایی عدالت اجتماعی و اتحاد و همبستگی در میان اقشار جامعه: از دیگر نمونه‌های ارزش‌های غیر فردی است که یکی از اهداف دین و رسالت پیامبران الهی نیز می‌باشد.
در پایان مجدّداً این نکته را یادآور می‌شوم که: ارزش‌های اجتماعی که به نمونه‌هایی از آن اشاره شد، هر چند میدان عمل و تحقق آن صحنه‌های اجتماعی و در ارتباط با دیگران است، یعنی آنگاه تحقق می‌یابد که انسان با فرد و یا افراد دیگر در تعامل باشد امّا نتایج و آثار آن علاوه بر آن‌که در سالم‌سازی و بهداشت روانی جامعه مفید و مؤثراست، برای خود فرد نیز آثار مطلوبی در پی‌ دارد و مانند ارزشهای فردی همچون خود شناسی، ادای فرایض و واجبات، زهد، قناعت، توکل و ... که جنبة فردی دارند مایة سعادت و کمال وی می‌گردد.

                                                                    نرم افزار پاسخ

 


پاورقی:

1. - بحارالانوار، ج 72، ص 94 .
2. - نساء:58 .
3. - شکوه الانوار، ص 52 .
4. - اصول کافی، ج 2، ص 102 .
5. - بحارالانوار، ج 72. ص 93 .