در قرآن مجید از ملائکه فراوان یاد شده است.
آیات زیادى از قرآن درباره صفات، ویژگیها، مأموریتها و وظائف فرشتگان سخن مىگوید، حتى قرآن، ایمان به ملائکه را در ردیف ایمان به خدا و انبیاء و کتب آسمانى قرار داده است، و این دلیل بر اهمیت بنیادى این مسأله است: آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ: «پیامبر اسلام به آنچه از سوى پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورده، و مؤمنان نیز به خدا و فرشتگان او و کتابها و رسولانش همگى ایمان دارند» (بقره- 285).
بدون شک وجود فرشتگان از امور غیبیهاى است که براى اثبات آن با این صفات و ویژگیها راهى جز ادله نقلیه نیست، و به حکم ایمان به غیب آنها را باید پذیرفت.
قرآن مجید روىهمرفته ویژگیهاى آنها را چنین مىشمرد:
1- فرشتگان موجوداتى عاقل و با شعورند و بندگان گرامى خدا هستند (بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ) (انبیاء 26).
2- آنها سر بر فرمان خدا دارند و هرگز معصیت او نمىکنند (لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ) (انبیاء 27).
3- آنها وظائف مهم و بسیار متنوعى از سوى خداوند بر عهده دارند:
گروهى حاملان عرشند (حاقه- 17).
و گروهى مدبرات امرند (نازعات- 5)
گروهى فرشتگان قبض ارواحند (اعراف- 37).
یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص: 556
و گروهى مراقبان اعمال بشرند (سوره انفطار- 10 تا 13).
گروهى حافظان انسان از خطرات و حوادثند (انعام- 61).
و گروهى مأمور عذاب و مجازات اقوام سرکشند (هود 77).
و گروهى امداد گران الهى نسبت به مؤمنان در جنگها هستند (احزاب- 9).
و بالاخره گروهى مبلغان وحى و آورندگان کتب آسمانى براى انبیاء مىباشند (نحل- 2) که اگر بخواهیم یک یک از وظائف و مأموریتهاى آنها را بر شمریم بحث به درازا مىکشد.
4- آنها پیوسته مشغول تسبیح و تقدیس خداوند هستند، چنانکه در آیه 5 سوره شورى مىخوانیم: وَ الْمَلائِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الْأَرْضِ: «فرشتگان تسبیح و حمد پروردگار خود را بجا مىآورند و براى کسانى که در زمین هستند استغفار مىکنند».
5- با این حال انسان به حسب استعداد تکامل از آنها برتر و والاتر است تا آنجا که همه فرشتگان بدون استثناء بخاطر آفرینش آدم به سجده افتادند و آدم معلم آنها گشت (آیات 30- 34 سوره بقره).
6- آنها گاه به صورت انسان در مىآیند، و بر انبیاء و حتى غیر انبیاء ظاهر مىشوند، چنانکه در سوره مریم مىخوانیم: فرشته بزرگ الهى به صورت انسان موزون بر مریم ظاهر شد: فَأَرْسَلْنا إِلَیْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِیًّا: (مریم- 17).
در جاى دیگر به صورت انسانهائى بر ابراهیم و بر لوط ظاهر شدند (هود- 69 و 77).
حتى از ذیل این آیات استفاده مىشود که قوم لوط نیز آنها را در همان اشکال موزون انسانى دیدند (هود- 78).
آیا ظهور در چهره انسان، یک واقعیت عینى است؟ یا به صورت تمثل و تصرف در قوه ادراک؟ ظاهر آیات قرآن معنى اول است، هر چند بعضى از مفسران بزرگ معنى دوم را برگزیدهاند.
7- از روایات اسلامى استفاده مىشود که تعداد آنها بقدرى زیاد است که به هیچ وجه قابل مقایسه با انسان نیست، چنانکه در روایتى از امام صادق علیه السلام مىخوانیم:
هنگامى که از آن حضرت پرسیدند آیا عدد فرشتگان بیشترند یا انسانها؟ فرمود:
«سوگند به خدائى که جانم به دست او است فرشتگان خدا در آسمانها بیشترند از عدد ذرات خاکهاى زمین، و در آسمان جاى پائى نیست مگر اینکه در آنجا فرشتهاى تسبیح و تقدیس خدا مىکند» «1».
8- آنها نه غذا مىخورند و نه آب مىنوشند، و نه ازدواج دارند، چنانکه در حدیثى از امام صادق علیه السلام مىخوانیم: «فرشتگان غذا نمىخورند و آب نمىنوشند و ازدواج نمىکنند بلکه با نسیم عرش الهى زندهاند!» «2».
9- آنها نه خواب دارند نه سستى و غفلت، چنانکه على علیه السلام در حدیثى چنین مىگوید: «در آنها نه سستى است، و نه غفلت، و نه عصیان ... خواب بر آنها چیره نمىگردد و عقل آنها گرفتار سهو و نسیان نمىشود، بدن آنها به سستى نمىگراید، و در صلب پدران و رحم مادران قرار نمىگیرند» «3».
10- آنها مقامات مختلف و مراتب متفاوت دارند، بعضى همیشه در رکوعند و بعضى همیشه در سجودند.
ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ: «هر یک از ما مقام معلومى دارد، ما همواره صف کشیده منتظر فرمان او هستیم و پیوسته تسبیح او مىگوئیم» (صافات 164- 166).
امام صادق مىگوید: «خداوند فرشتگانى دارد که تا روز قیامت در رکوعند، و فرشتگانى دارد که تا قیامت در سجودند»! «4».
براى آگاهى بیشتر از اوصاف ملائکه و اصناف آنها به کتاب «السماء و العالم» بحار الأنوار، «ابواب الملائکه» (جلد 59 صفحه 144 تا 326 مراجعه فرمائید، همچنین نهج البلاغه خطبههاى اول و 91- خطبه اشباح- و 109 و 171).
آیا با این اوصاف که براى فرشتگان ذکر شد آنها موجوداتى مجردند یا مادى؟!
بدون شک با این اوصاف نمىتوانند از این ماده کثیف عنصرى باشند، ولى مانعى ندارد که از اجسام لطیفى آفریده شده باشند، اجسامى ما فوق این ماده معمولى که ما با آن آشنا هستیم.
اثبات «تجرد مطلق» براى فرشتگان حتى از زمان و مکان و اجزاء کار آسانى نیست، و تحقیق از این مسأله نیز فایده زیادى در برندارد، مهم آن است که ما فرشتگان را به اوصافى که قرآن و روایات مسلم اسلامى توصیف کرده بشناسیم و آنها را صنف عظیمى از موجودات والا و برجسته خداوند بدانیم، بىآنکه مقامى جز مقام بندگى و عبودیت براى آنها قائل باشیم، و آنها را شریک خداوند در خلقت یا عبادت بدانیم که این شرک و کفر محض است.
در بحث پیرامون فرشتگان، به همین مقدار قناعت مىکنیم، و تفصیل را به کتبى که بالخصوص در این زمینه نگاشته شده موکول مىنمائیم.
در بسیارى از عبارات تورات از فرشتگان تعبیر به «خدایان» مىکند که تعبیرى است شرکآلود، و از نشانههاى تحریف تورات کنونى است، ولى قرآن مجید از این گونه تعبیرات پاک و منزه است، چرا که براى آنها مقامى جز بندگى و عبادت و اجراى فرمانهاى الهى قائل نشده است و حتى چنانکه گفتیم از آیات مختلف قرآن برمىآید که مقام انسان کامل از فرشتگان والاتر و بالاتر است. «5»
______________________________
(1)- «بحار الانوار» جلد 59 صفحه 176 (حدیث 7) روایات فراوان دیگرى در این زمینه نیز نقل شده است.
(2)- «بحار الانوار» جلد 59 صفحه 174 (حدیث 4).
(3)- «بحار الانوار» جلد 59 صفحه 175.
(4)- «بحار الانوار» جلد 59 صفحه 174.
(5)- تفسیر نمونه 18/ 173
یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص: 559
