خمس در قرآن
ساعت ٩:٥۳ ‎ق.ظ روز دوشنبه ۱۱ اردیبهشت ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: خمس در قرآن ،ایه خمس

در مورد خمس در قرآن تنها یک آیه که آنهم در مورد غنائم جنگی است و مورد مصرف بیان شده، پس چرا به تمام درآمدها خمس تعلق می‌گیرد؟

پاسخ:

1. یکی از نکاتی که در فهم مسائل دینی بسیار مهم است دانستن منابع و مصادر احکام است. به این معنا که این مجموعه فتوا و احکامی که به عنوان واجبات و محرمات دینی مطرح می‌شود از کجا گرفته شده است. آیا آن چه که علماء به عنوان فتوا در رساله‌های عملیه ذکر می‌کنند فهم و استنباط شخصی آنها است یا مستند به منابع و متون خاصی می‌باشد؟
آن چه که جای هیچ شک و شبهه‌ای نیست و مورد اتفاق و اجماع تمامی علماء مسلمان اعم از شیعه و سنی است این است که تمام احکام دینی باید از چهار منبع اصلی که دین آنها را به عنوان منابع کشف و فهم احکام معرفی کرده است گرفته شده باشد و آن چهار منبع عبارت است از: 1. قرآن کریم. 2. احادیث و سنت پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ (و ائمه معصومین ـ علیهم السّلام ـ به قول شیعه). 3. عقل. 4. اجماع. البته در جای خود باید مقدار دلالت و حجیّت این منابع توضیح داده شود.
آن چه که روشن است تمامی احکام مورد نیاز مسلمانان در قرآن کریم نیامده است. بسیاری از جزئیات مثل این که نماز صبح و ظهر چند رکعت است، ‌در شکیات نماز چه کنیم، و ... به آنها تصریح نشده است و لذا بیان این جزئیات به عهده پیامبر و بعد از او مفسران حقیقی قرآن یعنی ائمه معصومین ـ علیهم السّلام ـ می‌باشد.
با توجه به این مقدمه باید عرض کنیم که در قرآن کریم یک آیه، راجع به بحث خمس آمده که اعملوا انما غنمتم من شیء ‌فان لله خمسه و للرسول ولذی القربی و الیتامی و المساکین و ابن السبیل ان کنتم امنتم بالله(1) بدانید که هر فایده و غنیمتی از چیزی به شما رسید همانا خمس (یک پنجم) آن برای خدا و رسول و نزدیکان (رسول) و یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان است، اگر ایمان به خدا داشته باشید، از آن جا که لفظ غنمیت در این آیه به کار رفته است، بعضی تصور کرده‌اند که معنای غنیمت فقط غنایم جنگی است و لذا خمس در سایر اشیاء واجب نیست. امّا با توضیحاتی روشن می‌شود که خمس در همة اشیاء از جمله غنائم جنگی است و نه این که فقط غنایم جنگی باشد و لاغیر.
یکی از دلایلی که ثابت می‌کند خمس در همه اشیاء است و غیر غنائم جنگی را نیز شامل می‌شود معنای لغوی غنیمت است که لغت دانان عرب در کتب خود به آن اشاره کردند که غَنَم و غنیمة به معنای فائده و سود است و یا مالی که بدون مشقت به دست آمده باشد.(2) هر چند بعضی می‌گویند که بعدها استعمال در غنایم جنگی هم می‌شده است، امّا معنای اصلی و حقیقی آن همان فایده و سود است به طور مطلق.
لذا بعد اشاره خواهیم کرد از آن جا که پیامبر و ائمه مفسر قرآن و بیان کننده آیات قرآن هستند اشاره کردند که کسب سود و فایده اگر از راه معدن، گنج، غواصی، منافع کسب و سایر موارد بود همان حکم خمس بر آن هم واجب است.
امّا دلیل دوم روایاتی است که از ائمه ـ علیهم السّلام ـ از تفسیر آیه خمس سؤال شده است و ایشان می‌فرمودند که خمس برای ماست از اموال شما در هر سال و یا در روایت دیگر تفسیر (یوم بیوم) دارند یعنی روز به روز. و اگر خمس فقط در غنایم جنگی بود، جنگ در هر سال یا هر روز اتفاق نمی‌افتد تا خمس غنایم واجب باشد و ثانیاً روایات متعدد دیگری از حضرات معصومین که موارد خمس را شمرده‌اند.
از جمله امام کاظم ـ علیه السّلام ـ می‌فرمایند: خمس در پنج چیز است. در غنایم و غواصی و معادن و گنجها و ملاحة.(3) یا از امام صادق ـ علیه السّلام ـ می‌فرمایند: در آن چه که از معادن و دریاها و غنیمت و مال مخلوط به حرام که صاحبش معلوم نیست خارج شود خمس دارد.(4)
دلیل سوم: حکمت و فلسفه وجوب و تشریع خمس است که دو جهت قابل دقت است. یک جهت این نکته که گرفتن صدقه و زکات بر ائمه و سادات حرام است، به دلیل روایات پیامبر و ائمه ـ علیهم السّلام ـ که امام صادق ـ علیه السّلام ـ می‌فرمایند: «همانا خدا کسی است که جز او خدایی نیست و از آن جا که صدقه را بر ما حرام کرده است برای ما خمس را نازل فرموده، پس صدقه بر ما حرام است و خمس برای ما واجب است و هدیه و کرامت برای ما حلال است».(5)
لذا از آن جا که نیاز مالی و اقتصادی ائمه و سادات باید از طریقی تأمین شود که هم مناسب شأن آنها باشد و نوعی استخفاف و کوچک کردن در آن نباشد و هم کفاف آنها را بکند خمس واجب شده است و اگر خمس در غنایم جنگی به تنهایی می‌بود، ‌اولاً غنایم جنگی معمولا در دست حاکمان و خلفا بوده است و آن‌ها به ائمه نمی‌دادند و ثانیاً بر فرض پرداخت غنایم از طرف حکام چون آنها همیشه در حال جنگ و کسب غنیمت نبودند، لذا آن چه از خمس غنایم به آنها می‌رسید بسیار کم و ناچیز بود و کفاف آنها را نمی‌داد.
به علاوه که مقداری از مال خمس باید در اختیار حکومت باشد تا هزینه‌های خود را تأمین کند، و روشن است که با انحصار خمس در غنائم جنگی یکی از منابع مالی مهم دولت اسلامی رو به کاستی خواهد گذاشت.

 


پاورقی:

1. انفال: 41.
2. معجم مقابیس اللغه، ماده غنم، مفردات راغب، ماده غنم، قاموس اللغه، ماده غنم.
3. حر عاملی، وسایل الشیعه، چاپ ال البیت، ج 9، ص 487.
4. همان، ص 494.
5. همان، ج 9، ص 483.