اطاعت از پدر و مادر در قرآن کریم، چگونه بیان شده است؟
ساعت ۱٠:٥٥ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ۸ فروردین ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: اطاعت از پدر و مادر در قرآن کریم،

پاسخ:

خداوند در آیات بسیاری امر به اطاعت از پدر و مادر نموده است. این نکته قابل اهمیّت است. هر جا خداوند با صیغه امر به بندگان خطاب می کند که به پدر و مادر احسان کنید، احسان به معنای اطاعت هم می آید.(1) اکنون به مفاد برخی از آیات مربوط به اطاعت از پدر و مادر اشاره می شود:
پروردگار تبارک و تعالی، در سوره ی بقره، وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِیمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلا قَلِیلا مِنْکُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ(2) آنگاه که از پیمان خود با بنی اسرائیل سخن می گوید و در مورد احسان به طبقات مختلف جامعه امر می کند، اوّل احسان به پدر و مادر و اطاعت از آن ها را متذکّر می شود، زیرا احترام به پدر و مادر، اصلی است که آدمی به آن دو متّکی است و جوانه ی وجودش بر روی آن دو تنه، روئیده است.(3) نکته ی دیگری که می توان از این دو آیه استفاده کرد، ترتیب تقدیم و تأخیر حقوق است که اوّل آن ها، حقّ خداوند می باشد که بر هر حقّی مقدّم است و سپس حقّ پدر و مادر زیرا آنان سبب به وجود آمدن انسان و مربی او می باشند.(4)
در قرآن کریم، چهار مرتبه سفارش به پدر و مادر بعد از مساله توحید و نهی از شرک بیان شده است(5) و این خود، بهترین دلیل است بر این که رعایت نکردن حقوق والدین بعد از شرک به خدا در شمار بزرگترین گناهان قراردارد.(6)
خداوند می فرماید: «به پدر و مادر نیکی کن، هرگاه یکی از آن دو یا هر دوی آن ها نزد تو به سن پیری می رسند، کمترین اهانتی به آنان روا مدار و بر آن ها فریاد مزن با گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه با آن ها سخن بگوی»(7) در این آیه، کلمه افّ به معنای انزجار است و نَهَر به معنای رنجاندن، که با داد زدن و درشت سخن گفتن بر روی کسی انجام می گیرد.(8) امام رضاـ علیه السلام ـ می فرمایند: « پائین ترین عقوق، افّ است و اگر خداوند لفظی پائین تر از آن می دانست به تحقیق از آن نهی می کرد.»(9) حال جای این سئوال است که آیا احسان و اطاعت از پدر و مادر به دوران پیری اختصاص دارد؟ در جواب باید گفت: خداوند در این آیه حکم احسان را به دوران پیری اختصاص داده است و این حکم از آن جهت بوده است که پدر و مادر در آن دوران سخت ترین حالات را دارند و بیشتر به کمک فرزند احتیاج دارند. پس آیه شریفه نمی خواهد حکم را منحصر به دوران پیری پدر و مادر کند، بلکه می خواهد وجوب احترام و اطاعت پدر و مادر و رعایت احترام تمام در معاشرت و سخن گفتن را به ایشان بفهماند، چه در هنگام احتیاجشان به فرزند و چه در هر حال دیگر.(10) خفض جناح (پر و بال گستردن) در سوره ی اسراء، یَعِظُکُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ(11) کنایه از مبالغه در تواضع و خضوع زبانی و عملی است، یعنی فرزند باید در معاشرت و گفتگوی با پدر و مادر طوری روبرو شود که پدر و مادر تواضع او را احساس کنند و بفهمند که او خود را در برابر ایشان خوار می دارد و نسبت به ایشان مهر و رحمت دارد»(12) در سوره ی مریم، وَبَرًّا بِوَالِدَیْهِ ...(13) به معنای احسان کردن نسبت به آن ها، گوش به فرمان و مطیع نسبت به آنان، لطیف و مهربان با آنان و در پی رضایت آن دو بودن می باشد.(14)
حال جای این سئوال است که آیا اطاعت از پدر و مادر در همه ی امور، حتّی در مسائل خلاف شرع، واجب است؟
در جواب باید گفت: خداوند در آیاتی دیگر محدوده ی اطاعت از پدر و مادر را بیان می دارد.
در سوره ی توبه، یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا آبَاءَکُمْ وَإِخْوَانَکُمْ أَوْلِیَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الإیمَانِ وَمَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ(15) خداوند از دوستی کفّار نهی می کند. هر چند کفّار پدران و برادران مؤمن باشند.(16)
در جای دیگر می فرماید: ما فرمان دادیم به پدر و مادر احسان شود. در ادامه انسان را نهی کرده که پدر و مادر را در شرک اطاعت کند و فرموده: اگر اصرار کردند شرک بورزی، اطاعتشان مکن . خداوند در سوره ی لقمان(17) می فرماید: بر انسان واجب است که در امور دنیوی، نه در احکام شرعی با پدر و مادر خود به طور پسندیده و متعارف مصاحبت کند، نه به طور ناشایست. و رعایت حال آن دو را نموده با وفق و نرمی رفتار نماید و جفا و خشونت در حقشان روا ندارد، مشقّاتی که از ناحیه آنان می بینند تحمل نماید. بخلاف دین که نباید به خاطر پدر و مادر از آن چشم بپوشد، چون راه سعادت ابدی است. پس اگر پدر و مادر از آن هایی باشند که به خدا رجوع دادند، باید راه آندو را پیروی کند وگرنه راه حق را پی گیرد.(18)
در پایان برای کسب معلومات بیشتر در این زمینه می توانید به تفسیر سوره های بقره 83، اسراء 23ـ24، انعام 151، مریم 14 و 32، لقمان 14، احقاف 15، توبه 23، عنکبوت 7 و... در تفسیر نمونه و یا تفسیر نور مراجعه نمائید.

 


پاورقی:

1. مظفر، محمّد رضا، اصول فقه، قم، انتشارات اسماعیلیان، 1373، هـ ق، ج1، ص65.
2. بقره: 2:83.
3. طباطبائی، سیبد محمّد حسین، تفسیر المیزان، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1372، ج1، ص22.
4. ستاد تفسیر، تفسیر قرآن مجید، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، 1376، ج 2، ص 4.
5. قرائتی، محسن، تفسیر نور، قم، مؤسسه در راه حق، 1374، ج 3، ص432.
6. تفسیر المیزان همان، ج 13، ص 83.
7. اسراء: 17:23.
8. تفسیر المیزان، همان، ج13، ص 84.
9. شیخ ابو علی الفضل بن الحسن الطبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار الحیاء التراث العربی، چاپ اول، 1421 ق، ج3م ص 408.
10. تفسیر المیزان، همان، ج 13، ص 84.
11. اسراء: 17:24.
12. تفسیر المیزان، همان، ج 13، ص 84.
13. مریم: 19:14.
14. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، همان، ج 5و6، ص 654.
15. توبه: 9:23.
16. تفسیر المیزان، همان، ج 9، ص 214.
17. لقمان: 31:15.
18. تفسیر المیزان، همان، ج 16، ص 227.