چهل نکته اقتصادی متفاوت در سورة بقره همراه با ذکر شمارة آیه بنویسید؟
ساعت ۱:۱٢ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ۸ فروردین ۱۳٩۱   کلمات کلیدی: چهل نکته اقتصادی متفاوت در سورة بقره

همان گونه که می دانید هدف قرآن هدایت و سعادتمندی انسان‌ها است و نه کتاب اقتصاد و تاریخ و... تا مطالب آن را به صورت یک جا ذکر کند، بلکه به مناسبت‌ها، نکته‌ها و ظرایفی که مقتضای بلاغت قرآن است. و هدف قرآن است، مطالبی در مورد اقتصاد نیز مطرح کرده است. یکی از سوره‌هایی که مباحث اقتصادی در آن مطرح است سورة بقره می‌باشد. اما چون استقراء و نگارش چهل نکته اقتصادی بسیار فراتر از حجم پاسخ می‌باشد، تنها به ذکر چند نکته اکتفا می‌شود:
1. رزق و روزی از زمین و آسمان. قرآن شریف می‌فرماید: اَلّذی جَعَلَ لَکُمُ الْارضَ فِراشاً و السّماءً بناءً و اَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَاخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمراتِ رِزْقاً لَکُم فَلا تَجْعَلوا لِلّهِ اَنْداداً وَ اَنْتُمْ تعلمون(1) «آن کس که زمین را بستر شما قرار داد و آسمان را همچون سقفی بر بالای سر شما و از آسمان آبی فرو فرستاد، و به وسیلة آن میوه‌ها را پرورش داد، تا روزی شما باشد بنابراین برای خدا شریک‌های قرار ندهید در حالی که می‌دانید.»
در این آیه خداوند به نعمت‌های بزرگ و متعددی اشاره کرده که هر کدام از آنها سرچشمة نعمت دیگر است.
الف: زمین را بستری گسترانیده و هموار ساخته تا شایسته برای زندگانی انسان‌ها باشد چون زمین در ابتدای پیدایش قابل سکونت و زندگانی انسان نبوده است.(2) ب: خداوند آسمان را در جهت منافع انسان‌ها برافراشته ساخت، همچون خیمه و سایه‌بان. ج: خداوند نازل کنندة باران از ابرها که چه نعمت‌های بزرگی از این باران رحمت الهی به دست می‌آید و سبب پیدایش روزی انسان‌ها می‌شود. د: قرار دادن میوة درختان از مواهب الهی و رزق و روزی برای انسان‌ها.
2. نعمتی را که برای بنی اسرائیل ارزانی داشته و دستور به لزوم استفاده از مواهب طبیعت داده است: و ضَلَّلنا عَلَیْکُمُ الغمامَ و اَنْزلنا علیکُمُ المَنَّ و السَّلْوی کُلُوا مِنْ طَیّبتِ ما رَزَقْنکُم ...(3) و ابر را برای شما سایبان ساختیم و از شیرة مخصوص درختان (صمغ) و از پرندگانی مخصوص (شبیه کبوتر) بر شما نازل کردیم و گفتیم از نعمت‌های پاکیزه‌ای که به شما روزی دادیم بخورید ... .(4) الف: نکتة مهم این آیه همان لزوم استفادة صحیح و حلال از مواهب طبیعت و پرندگانی که شکار آن‌ها مجاز شناخته شده است. بیان می‌شود. ب: ضرورت پرهیز از خوراکی‌های ناپاک و غیر طیّب.
3. طلب باران الهی در مواقعی که با کمبود آب مواجه هستید و در شرایط بحرانی به سر می‌برید: و اِذاسَتْقی مُوسی لِقَومِهِ فقُلْنا اضْرِب بَعَصاکَ اَلحَجَر فانفجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَة عَیْنا ... «و به خاطر بیاور هنگامی که موسی برای قوم خویش طلب آب کرد و به او دستور دادیم عصای خود را بر سنگ مخصوص بزن، ناگاه دوازده چشمة آب از آن جوشید.» نکات= الف: خداوند متعال سبب ساز و سبب سوز است. که در مواقع بحرانی احتیاجات انسان‌ها را برآورده می‌سازد. ب: ضرورت جیره‌بندی و تقسیم ارزاق در شرایط کمبود.
4. هم چنین فرموده است: و إذْ قُلْتُمْ یا موسی لَنْ نَصْبِرَ عَلی طعامٍ واحِدٍ فَادعُ لَنا رَبَکَ یُخرجْ لَنا تُنبتُ الارضُ مِنْ ثِقلِها و قِثَّائِها و فُومِها و عَدَسِها و بَصلها ...(5) «و هنگامی را که گفتید ای موسی، هرگز حاضر نیستیم به یک نوع غذا اکتفا کنیم از خدای خود بخواه که از آنچه از زمین می‌روید از سبزیجات، خیار، سیر، عدس و پیاز برای ما برویاند ...» نکات قابل توجه این آیه این است. الف: گرایش طبیعی انسان به بهره‌برداری از زمین. ب: نازل شدن خوراکی‌هایی از قبیل سبزیجات، خیار، گندم، عدس و پیاز پیدا است که این نعمت‌های بزرگ تا چه حد بار اقتصادی و مفیدی را دارند.
5. در آیات دیگر اشاره به ماده گاو نموده و تکمیل بحث را در آیة 71 سوره بقره تشریح می‌کند که: قَالَ اِنَّهُ یَقُولُ إنَّها بقرةٌ لا ذلولٌ تُشیرُ الارضَ وَ لا تَسْقِی الْحَرْثَ مُسلّمَةٌ لا شِیةَ فیها ...(6) موسی ـ علیه السّلام ـ گفت: خداوند می‌فرماید: گاوی باشد که برای شخم زدن رام نشده باشد و برای زراعت آب کشی نکند، و از هر عیبی بر کنار و حتی هیچ رنگ دیگری در آن نباشد.
در آغاز زندگی و صدر اسلام که مثل امروز وسایل پیشرفته و ماشینی وجود نداشت از ماده گاو برای آبیاری و شخم زدن استفاده می‌کردند و هم اکنون نیز در بسیاری از نقاط جهان این روند ادامه دارد و استفاده می‌کنند.
6. وقت شناسی موجب بهبود کشاورزی است. می‌فرماید: یَسْئلونَکَ عَنِ الاهلَة قُلْ هِیِ مَواقیتُ لِلنّاسِ و الحج...(7) از تو دربارة هلال‌های ماه می‌پرسند بگو: برای آن است که مردم وقت کارهای خویش و زمان حج را بشناسند. قبل از به وجود آمدن زندگی صنعتی و ماشینی، عمدة درآمد مردم زراعت بوده، اما بعد از به وجود آمدن صنعت امور کشاورزی در بعضی از کشورها رو به زوال نهاد و فقط عدة معدودی از مردم به کار کشاورزی مشغول شدند که آگاهی کافی از اصول زراعت نیز نداشتند. گاهی سیل یا سرمای شدید محصولات آنان را خراب می‌کند و یا آفات مختلف کشت های آنان را مورد حمله قرار می داد. اکنون در کشورهای پیشرفته، راه‌های مقابله با آنها را شناخته‌اند و می‌دانند که چگونه بازدة کار خود را بالا ببرند و آنها را از آفات مصون دارند شناخت دقیق در کشاورزی بسیار مهم است که گذشتگان از آنها آگاهی داشتند و رعایتش می‌کردند.(8)
7. انفاق که یکی از راه‌های درآمد اقتصادی جامعه است. می‌فرماید: الّذین ینفقونَ اموالَهُمْ فی سیبل الله عُمَّ لا یُتبعُونَ ما اَنْفَقُوا مِنَاً و لا اَذِیَّ لَهُمْ اجْرُهُم عِنْدَ رَبِّهم و لا خوفٌ علیهم و لا هم یحزَنون(9) آن کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می‌کنند و پس از انفاق منّتی نمی‌نهند و آزاری نمی‌رسانند پاداش نزد پروردگارشان است، نه بیمناک می‌شوند و نه اندوهگین. پیدا است که انفاق صحیح و بدون منت مشکل گشای بسیاری از مسائل و رنج‌های مردم است. مانند افرادی که در مشکلات زندگی وامانده و یا مقروض گشته و یا افرادی که زمین‌گیر شده اهل و عیال دارند و قدرت تأمین هزینة زندگی را ندارند.
8. دربارة وام دادن که یک عمل اقتصادی است، می‌فرماید: مَنْ ذالّذی یُقْرضُ اللهَ قرضاً حَسَناً فیُضاعَفهُ لَهُ اضعافاً کثیراً و اللهُ یقبضُ و یبصطُ و الیه ترجعون(10) کیست که به خدا قرض الحسنه دهد تا خدا بر آن چند برابر بیفزاید؟ خدا تنگدستی دهد و توانگری بخشد و شما به سوی او بازگردانده می‌شوید.
9. به عمل، به نذر که از خصوصیات یک مؤمن است اشاره کرده، می‌فرماید: وَ ما اَنفقْتُم مِنْ نفقةٍ اَوْ نَذَرتُمْ مِنْ نَذْرٍ فإنّ اللهَ یَعْلَمُ و ما لِلظالمینَ مِنْ انصارٍ(11) هرچه را انفاق یا نذر کرده‌اید خدا به آن آگاه است و ستمکاران را هیچ یاری و مددکاری نیست. و معلوم است که نذر در بسیاری از مواقع جنبة مادی و اقتصادی دارد.
10. دربارة استفاده از دریا و مواهب الهی آن می‌فرماید: إنَّ فِی خَلْقِ السمواتِ و الارضِ و اختِلفِ اللَیلِ و النَّهار و الفُلکِ الّتِی تَجْری فی البحر بمَا ینفَعُ الناس وَ ما اَنزَلَ اللهُ مِنَ السماءِ مِنْ ماءٍ فأحیا بِهِ الارضَ بَعْدَ موتِها و بثَّ فیها مِنْ کل دابَّةٍ و تصریفِ الرّیاحِ و السَّحابِ المُسخّر بَین السماءِ و الارضِ لآیاتِ لقومٍ یعقلون(12) قطعاً در آفرینش آسمان‌ها و زمین و آمد و رفت شب و روز و کشتی‌هایی که در دریا به سود مردم در حرکتند و آبی که خداوند از آسمان نازل کرده و با آن زمین را پس از مرگ زنده نموده و انواع جنبندگان را در آن گسترده و همچنین در تغییر مسیر بادها و ابرهایی که در میان زمین و آسمان معلقند، نشانه‌هایی است برای مردمی که تعقل کرده و می‌اندیشند.

                                                                       نرم افزار پاسخ

 


پاورقی:

1. بقره:22.
2. هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیّة قم، چاپ دوم،1376، ج1، ص62.
3. بقره:57.
4. قرائتی، محسن، تفسیر نور، قم، انتشارات مؤسسة در راه حق، چاپ اول، 1374 ش، ج1، ص 141.
5. بقره:61.
6. بقره:67-71.
7. بقره:189.
8. ابراهیمی، محمد حسن، اقتصاد در قرآن، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه، چاپ اول، 1375، ص 68.
9. بقره:262، 195، 219، 254، 267.
10. بقره:245.
11. بقره:270.
12. بقره:164.