واقعیّت عقل‏
ساعت ٩:۳٧ ‎ب.ظ روز جمعه ٢٦ اسفند ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: واقعیّت عقل‏

قرآن‏

1 وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ، وَ ما یَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ‏* « سوره عنکبوت (29): 34» این، مثالهایى است که براى مردمان (در قرآن مى‏آوریم)، و تنها دانایانند که با به کارگیرى عقل خویش به کنه آنها پى مى‏برند*

حدیث‏

1 الامام الصادق «ع»- فی جواب من قال له: ما العقل؟ قال: ما عبد به الرّحمان و اکتسب به الجنان. «1»

امام صادق «ع»- در پاسخ این پرسش که «عقل چیست؟» گفت:

عقل همان (نور و نیروى باطنى) است که خداپرستان خدا را به وسیله آن‏ (مى‏شناسند و) مى‏پرستند. و صالحان راه رسیدن به بهشت را به راهنمایى آن مى‏پیمایند.

2 الامام الرضا «ع»: .. انّ اللَّه خلق العقل فقال له: «اقبل» فاقبل، و قال له:

«ادبر» فادبر، فقال: «و عزّتی و جلالی ما خلقت شیئا احسن منک، او احبّ الیّ منک، بک آخذ و بک أعطی». «2»

امام رضا «ع»: خداوند عقل را آفرید، سپس به او گفت: «پیش بیا». او (اطاعت کرد و) آمد. بعد به او گفت: «باز گرد». او (اطاعت کرد و) بازگشت. آنگاه خداوند گفت: «به عزّت و جلال خودم سوگند، مخلوقى زیباتر و محبوبتر از تو نیافریدم. به وسیله تو مردمان را به کیفر مى‏رسانم (در صورتى که بر خلاف حکم و تشخیص تو عمل کرده باشند)، و پاداش مى‏دهم (در صورتى که بر طبق حکم و تشخیص تو رفتار نموده باشند،».

* از این دو حدیث و امثال آن، تعریف عقل حقیقى به دست مى‏آید، و «عقل» از «شبه عقل» متمایز مى‏گردد. عقل واقعى، نورى است در کانون وجود انسان، که حقیقت عالى هستى، یعنى آفریدگار را به انسان مى‏شناساند، و توجّه انسان را به سوى او معطوف مى‏دارد، و غیر او را از نظر انسان مى‏اندازد، و همواره آدمى را- در صورتى که این نور را نپوشاند و تیره و تار نسازد- به توجّه به آفریدگار و پرستش او و ترک مخالفت با دستورهاى او و کسب رضاى او و دل کندن از هر چه غیر او، و روى آوردن به سوى او و خواستن هر چیز از او، و در سختیها پناه‏جویى به او، فرا مى‏خواند.

و حقیقت خود این نور، حقیقت شناخت و توجّه و حبّ است به آفریدگار و اطاعت و تسلیم در برابر او- چنان که در حدیث بالا گذشت.

______________________________
(1) «اصول کافى» 1/ 11.

(2) «اصول کافى» 1/ 28.

الحیاة / ترجمه احمد آرام، ج‏1، ص: 230