ناآگاهى و نادانى‏
ساعت ۱٠:٢٦ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ۱٦ اسفند ۱۳٩٠   کلمات کلیدی:

قرآن‏

1 وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ* إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ‏* «1» همچون کسانى مباشید که گفتند شنیدیم در حالى که نمى‏شنوند* بدترین جنبندگان نزد خدا کران و گنگانیند که عقل خویش به کار نمى‏دارند* 2 قالَ: یا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ، إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ، فَلا تَسْئَلْنِ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ، إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلِینَ* قالَ: رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ ما لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ، وَ إِلَّا تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخاسِرِینَ‏* «2» خداوند گفت: اى نوح! آن پسر از کسان تو نبود، که او کار به نیکى نمى‏کرد، پس آنچه را از چگونگى آن آگاه نیستى مخواه، و به تو پند مى‏دهم که از نادانان مباشى* نوح گفت: پروردگارا! به تو پناه مى‏برم از اینکه آنچه را از چگونگى آن آگاه نیستم بخواهم، و اگر مرا نیامرزى و بر من نبخشى، از زیانکاران خواهم بود*

______________________________
(1) سوره انفال (8): 22- 21.

(2) سوره هود (11): 47- 46.

3 وَ إِذْ قالَ مُوسى‏ لِقَوْمِهِ: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً، قالُوا: أَ تَتَّخِذُنا هُزُواً؟ قالَ: أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجاهِلِینَ‏* «1» در آن هنگام که موسى به قوم خود گفت: خدا به شما فرمان مى‏دهد که ماده گاوى ذبح کنید، گفتند: آیا ما را به ریشخند مى‏گیرى؟ گفت: پناه مى‏برم به خدا که از نادانان باشم* 4 وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ، وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطانٍ مَرِیدٍ* وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدىً وَ لا کِتابٍ مُنِیرٍ* «2» در میان مردمان کسى هست که، بى‏دانش، در باره خدا ستیزه مى‏کند و از هر شیطان سرکشى پیروى مى‏نماید* ... و در میان مردمان کسى هست که، بى‏دانش و راهنمایى و بدون کتابى روشنگر، در باره خدا ستیزه مى‏کند*

حدیث‏

1 النبی «ص»: العلم رأس الخیر کلّه، و الجهل رأس الشّرّ کلّه. «3»

پیامبر «ص»: علم سر همه نیکیها است، و جهل سر همه بدیها.

2 الامام الرضا «ع»: صدیق کلّ امرئ عقله، و عدوّه جهله. «4»

امام رضا «ع»: دوست هر کس عقل و خرد او است، دشمن هر کس جهل و

______________________________
(1) سوره بقره (2): 67.

(2) سوره حج (22): 3 و 8.

(3) «بحار» 77/ 175.

(4) «اصول کافى» 1/ 11.

نادانى او.

3 الامام علی «ع»: الجهل موت. «1» امام على «ع»: نادانى مرگ است.

4 الامام علی «ع»: الجهل أصل کلّ شرّ. «2»

امام على «ع»: نادانى ریشه هر بدى است.

5 الامام علی «ع»: الجهل أدوأ الدّاء. «3»

امام على «ع»: نادانى دردناکترین دردها است.

6 الامام علی «ع»: الجهل فی الانسان أضرّ من الآکلة فی الأبدان. «4»

امام على «ع»: جهل در انسان زیانمندتر است از خوره در بدنها.

7 الامام علی «ع»: الجهل یزلّ القدم. «5»

امام على «ع»: نادانى پاى آدمى را مى‏لغزاند.

8 الامام علی «ع»: لو أنّ العباد حین جهلوا وقفوا، لم یکفروا و لم یضلّوا. «6»

امام على «ع»: اگر مردمان آنجا که ندانند بایستند، نه کافر شوند و نه گمراه.

______________________________
(1) «غرر الحکم»/ 12.

(2) «غرر الحکم»/ 20.

(3) «غرر الحکم»/ 20.

(4) «غرر الحکم»/ 43.

(5) «غرر الحکم»/ 32.

(6) «غرر الحکم»/ 261.

9 الامام علی «ع»: من جهل وجوه الآراء أعیته الحیل. «1»

امام على «ع»: آنکه از آراء مختلف بیخبر باشد، در چاره‏جوییها درماند.

10 الامام الجواد «ع»: من لم یعرف الموارد أعیته المصادر. «2»

امام جواد «ع»: آنکه راه وارد شدن را نداند، در جستجوى راه بیرون رفتن درمانده گردد.

11 الامام علی «ع»: لا ترى الجاهل إلا مفرطا أو مفرّطا. «3»

امام على «ع»: نادان را جز افراطکار یا تفریطکار نبینى‏

12 الامام علی «ع»: ابن آدم أشبه شی‏ء بالمعیار، إمّا ناقص بجهل، أو راجح بعلم. «4»

امام على «ع»: آدمیزاد همانندترین چیز به سنگ محک است، اگر نادان است کم‏عیار است، و اگر دانا است پرعیار.

13 الامام علی «ع»: الجهل بالفضائل من أقبح الرّذائل. «5»

امام على «ع»: بدترین رذیلتها نشناختن فضیلتها است.

14 الامام الصادق «ع»: الجهل صورة رکّبت فی بنی آدم، إقبالها ظلمة و ادبارها نور. و العبد متقلّب معها کتقلّب الظّل مع الشّمس. ألا ترى إلى الانسان،

______________________________
(1) «غرر الحکم»/ 267.

(2) «بحار» 78/ 364- از رساله «الدّرّة الباهره» شهید اول.

(3) «نهج البلاغه»/ 1116.

(4) «تحف العقول»/ 150.

(5) «غرر الحکم»/ 53.

 

تارة تجده جاهلا بخصال نفسه، حامدا لها، عارفا بعیبها فی غیره ساخطا.

و تارة تجده عالما بطباعه، ساخطا لها، حامدا لها فی غیره. فهو متقلّب بین العصمة و الخذلان، فإن قابلته العصمة أصاب، و إن قابله الخذلان أخطأ.

و مفتاح الجهل الرّضا و الاعتقاد به. و مفتاح العلم الاستبدال مع إصابة موافقة التّوفیق. و أدنى صفة الجاهل دعواه العلم بلا استحقاق، و اوسطه جهله بالجهل، و أقصاه جحوده العلم. و لیس شی‏ء إثباته حقیقة نفیه إلّا الجهل و الدّنیا و الحرص، فالکلّ منهم کواحد، و الواحد منهم کالکلّ. «1»

امام صادق «ع»: نادانى آمیزه‏اى است در بنى آدم، که آمدنش ظلمت است و رفتنش نور. انسان با این آمیزه همیشه همراه است، همچون سایه با خورشید.

آیا نمى‏نگرید که آدمى گاه از چگونگى خصلتهاى خویش بیخبر است و آنها را مى‏ستاید، با آنکه همانها را در دیگران عیب مى‏بیند و بر آنها خشمناک مى‏گردد. و گاه از طبع و اخلاق خویش ناخرسند است با اینکه همان را در دیگران مى‏پسندد و مى‏ستاید؟ این است که آدمى میان توفیق و بى‏توفیقى در کشاکش است. اگر توفیق به یاریش آید کار درست مى‏کند، و اگر بى‏توفیقى نصیبش گردد کار خطا. و کلید نادانى خودپسندى و خودباورى است، و کلید دانایى، دگرگون کردن این خصلت است در خویش، البته به شرط توفیق. نخستین مرتبه نادانى، بدون شایستگى، ادعاى دانایى کردن است. مرتبه بعد از آن، ندانستن نادانى خویش است. و آخرین مرتبه، انکار علم و دانایى و ارزش آن است. و هیچ چیز نیست که اثبات آن در حقیقت نفى آن باشد، مگر نادانى و دنیا (پرستى) و آزمندى، که همه آنها همچون یکى از آنها، و یکى از آنها همچون همه آنها است (همه هیچ است و هیچ، بى‏ارزش است و بى‏ارزش).

15 الامام علی «ع»: کفى بالمرء جهلا أن یجهل عیوب نفسه. «2»

______________________________
(1) «بحار» 1/ 93.

(2) «غرر الحکم»/ 243.

امام «ع»: براى نادان بودن آدمى همین بس که نسبت به عیبهاى خویش نادان باشد.

16 الامام علی «ع»: کفى بالمرء غباوة أن ینظر من عیوب الناس الى ما خفی علیه من عیوبه‏ «1».

امام على «ع»: براى کودنى آدمى همین بس که به آن عیبها از مردم نگاه کند که در خود او بروى پوشیده مانده است.

17 الامام علی «ع»: دع القول فیما لا تعرف، و الخطاب فیما لم تکلّف. «2»

امام على «ع»: از آنچه نمى‏دانى سخن مگوى، و هنگامى که وظیفه‏اى در سخن گفتن ندارى لب به سخن مگشاى.

18 الامام الصادق «ع»: العامل على غیر بصیرة کالسائر على غیر طریق، فلا تزیده سرعة السّیر إلّا بعدا. «3»

امام صادق «ع»: آن کس که بدون بصیرت (و بى‏شناخت و دانایى) عمل مى‏کند، همچون کسى است که بر راه درست پیش نمى‏رود، این است که هر چه تندتر برود از مقصود دورتر مى‏شود.

______________________________
(1) «غرر الحکم»/ 243.

(2) «نهج البلاغه»/ 910، عبده، 2/ 40.

(3) «تحف العقول»/ 266.

________________________________________
حکیمى، محمدرضا و حکیمى، محمد و حکیمى، على - آرام، احمد، الحیاة / ترجمه احمد آرام، 6جلد، دفتر نشر فرهنگ اسلامى - تهران، چاپ: اول، 1380ش.