کارکردهای روانی دین چیست؟
ساعت ۸:٥۸ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱٠ اسفند ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: کارکردهای روانی دین چیست؟

کارکردهای روانی دین چیست؟ روان شناسان چه می‌گویند؟

پاسخ:

قبل از بیان پاسخ، یادآوری این نکته لازم است که برخی از علوم انسانی مثل روان‌‌شناسی دین، بحث صدق و کذب ادیان را وانهاده و رویکردی کارکردگرایانه در پیش گرفتند و در این میان برخی کارکرد منفی برای دین قائلند و برخی دیگر کارکردهای جاودانی و جانشین‌ناپذیر را معرفی می‌نمایند و برخی نیز ضمن تقدیر از خدمات گذشته دین، عمر آن را پایان یافته می‌دانند. ولی حقیقت آن است که دین به خاطر هماهنگی با فطرت انسان، افزون بر سعادت اخروی، آرامش و رفاه دنیوی را نیز تأمین می‌کند که در اینجا فقط به بررسی اجمالی آثار روانی دین در زندگی می‌پردازیم.

1. برآورده کننده میل به جاودانگی:قوه تفکر قوه نیرومندی است که در بشر به ودیعت نهاده شده و به آسانی به ابدیت می‌اندیشد و با جهان دیگر پیوند پیدا می‌کند، این قدرت فکری و تصوری، احساسات و تمایلات ابدیت خواهی را در او به وجود می‌آورد. پیدایش این تمایلات و خواسته‌های عظیم با ساختمان بدنی و محدود و فانی او مناسب نیست اینجاست که یک عدم تعادل عجیب و ناراحت کننده‌ای میان آرزوها و میان استعداد جسمانی خود می‌بیند و تصور محرومیت از ابدیت او را خرد می‌کند. بسیاری از تلاشهای بشری برای جاوید ماندن نام و عنوان و یادگارهایشان مولود همین احساس و آرزو است و می‌دانیم که لذت از شهرت، و افتخار نام و عنوان، فرع بقا و حیات خود انسان است تنها چیزی که این احساس و احتیاج را به طور کامل و مطمئن تأمین می‌کند احساسات و عقاید دینی است.
ویکتور هوگو می‌نویسد: «راستی اگر انسان این‌طور فکر کند که عدم است و بعد از این زندگی، نیستی مطلق است دیگر اصلاً زندگی برای او ارزشی نخواهد داشت آن چیزی که زندگی را برای انسان گوارا و لذت‌بخش می‌کند و کار او را مفرح می‌سازد و به دل حرارت و گرمی می‌دهد و افق دید انسان را خیلی وسیع می‌کند همان چیزی است که دین به انسان می‌دهد یعنی اعتقاد به خلود و جهان ابدی و اعتقاد به اینکه تو ای انسان، فانی نبوده و از این جهان بزرگتری و این جهان برای تو آشیان کوچک و موقتی است و فقط یک گهواره برای دوران کودکی توست و دوران پیش رو دوران دیگری است».(1)
ویل دورانت در تاریخ تمدن می‌گوید: «ادیان به زندگی مردم شکوه و امید، و به جهان نظم و معنا می‌بخشد ... برای ما تصور این امر دردناک است که طبیعت با آن همه رنج توان فرسا، آدمی را با آن نیروی خرد و پرهیزگاری و اخلاصی که به وی ارزانی داشته، تنها برای این آفریده است که تا چون به اوج کمال خویش رسید، چراغ زندگی وی را به دم مرگ خاموش سازد زیرا ما مشتاق بقا و ابدیت هستیم».(2) و همو می‌گوید: «علم هر چند قدرت و نیرو به زندگی انسان بخشیده است ولی نمی‌تواند همچون دین، اغراض و نیات جاودانه او را تأمین کند».(3)

2. نقش دین در کنترل غرائز:خطرات و انحرافاتی که بشر را تهدید می‌کند به قدمت عمر بشر است و اختصاصی به دوران جهل و غارنشینی او ندارد بلکه این خطرات در عصر دانش و اتم و فضا بیشتر و عظیم‌تر شده است چون منشأ انحرافات بشر فقط جهل و نادانی نبوده و نیست بلکه از ناحیة غرائز و تمایلات کنترل نشده مثل شهوت و غضب، افزون طلبی و لذت طلبی و تکبر و نفس‌پرستی و نفع‌پرستی است و شاهدش استکبار کشورهای پیشرفته جهان و استثمار ملتهای ضعیف است و علوم و فنون، ابزار دست این غرائز شده است و دانشمندان، خادمان سیاستمداران و جباران شدند. علم در خدمت اهداف بشر است اما اینکه اهداف چیست و چه باید باشد را دین تعیین می‌کند و به آن جهت می‌بخشد چون کار دین تسلط بر غرائز و تمایلات حیوانی و تحریک غرائز عالی و انسانی اوست. داستا یوفسکی می‌نویسد: «اگر خدا نباشد همه چیز مباح می‌شود.»(4) یعنی غیر از خدا، هیچ چیز دیگری که واقعاً بتواند مانع انسان از انجام اعمال ضد اخلاقی شود نیست. و هم‌چنین هیچ یک از مکاتب اخلاقی غیر دینی در کار خود موفق نبوده‌اند. اگر امروزه جرائم روز به روز بیشتر می‌شود، ظلم و اجحاف و تعدی به حقوق دیگران و بی‌عدالتی‌ها و فساد اخلاقی و دزدیها زیاد شده، به علت کم‌رنگ شدن دین و ایمان است که دامنگیر جامعه‌ها می‌شود چون قوانین بشری هر چقدر هم خوب و قوی باشد، باز هم از کنترل همه افراد عاجز است و تنها سرمایه‌ ایمان است که در پنهان و آشکار کنترل کنندة بشر در مقابل جرائم و خلافکاری‌ها است. بنابراین باورهای اعتقادی به ویژه اعتقاد به خدا و معاد ضامن اجرای ارزشها و هنجارهای دینی‌اند. افراد جامعه و حکومت‌ با دو روش کنترل و نظارت می‌شوند: 1ـ نظارت بیرونی از طریق احکام جزایی و انواع مجازاتها، 2ـ نظارت‌ درونی که از طریق باورهای اعتقادی تحقق می‌یابد و این نوع نظارت، علاوه بر هزینه کم، تأثیر و نقش بیشتری دارد.

3. تقویت صبر و بردباری و تسکین آلام روحی:زندگی مادی دنیا خود از انواع دردها، رنج‌ها، کاستی‌ها و شکوه‌ها مملو و آمیخته است که تحمل چنین آلامی برای انسان دغدغه و مشکل به شمار می‌آید. افزون بر این مشکل مرگ و منتهی شدن زندگی موقت هر انسانی به مرگ و نیستی که ظاهر آن است، زندگی دنیایی و این همه کوشش در آن، همچنین اصول قابل احترام مانند فرهنگ ایثار و فداکاری را بی‌معنا و نامطبوع و مضطرب و پریشان می سازد و تنها در سایة دین، انسان می‌تواند در برابر این مشکلات طاقت آورده و راه سعادت و کمال را طی کند. بنابراین نقش دین در بالا بردن تحمل مشکلات و گرفتاری‌ها چنان است که برخی از دانشمندان مثل ملکم همیلتون مدعی شدند: «دین اساساً پاسخی به دشواری‌ها و بی‌عدالتی‌های زندگی است.»(5). همچنین فروید روانشناس برجستة جهان در مورد کارکرد دین در تسکین آلام روحی انسان با اشاره به پاداش مؤمنان و عذاب مجرمان در سرای دیگر می‌نویسد: «... بدین ترتیب ملاحظه می‌شود که دین چه مایة زورمند و تسکین دهنده‌ای ارائه می‌دهد به این شکل است که دشواری‌ها، رنج‌ها، محرومیّت‌ها، و نادادگری‌های این جهان پرآشوب، قابل تحمّل می‌شود ... مرگ پایان همه چیز محسوب نمی‌شود بلکه مرز یا پلی است میان دو دنیا.»(6)
بنابراین انسان دیندار، پیروزی و شکست، رفاه و تنگدستی، نیک‌بختی و بدبختی همه را می پذیرد، و بی‌آنکه دست از تلاش بردارد. به هر آنچه جانان می‌پسندند دلخوش است، در نظر مؤمنان تجارتی سودمندتر از این نیست که بر ناگواری‌های زودگذر دنیا شکیب ورزند تا آسایش جهان ابدی را به دست آورند.

4. معنا و نشاط بخشی به زندگی دنیایی:ویلیام جیمز دربارة زندگی مذهبی می‌نویسد:«زندگی دارای مزه و طعمی می‌گردد که گویی رحمت محض می‌شود و به شکل یک زندگی سرشار از نشاط شاعرانه و با سرور و بهجت دلیرانه در می‌آید و یک اطمینان و آرامش باطنی ایجاد می‌گردد. که آثار ظاهری آن نیکویی و احسان بی‌دریغ است.»(7) و الکسیس کارل دارندة جایزة نوبل می‌گوید:«معنای زندگی چیست؟ ما چرا در اینجا هستیم؟ از کجا آمده‌ایم؟ در کجا هستیم؟ معنای مرگ چیست؟ کجا داریم می‌رویم؟ ... فلسفه هرگز نتوانسته است به این گونه سؤالات پاسخ‌های قانع کننده‌ای بدهد نه سقراط و نه افلاطون موفّق شده‌اند به اضطراب بشری که با آن روبه روست جواب تسکین بخش بدهند. این فقط دین است که راه‌حلّ جامعی برای مسأله انسانی فراهم آورده است.»(8) همچنین ژال فوراستیه می‌گوید:«غرب کلید اصلی را گم کرده و برای باز کردن قفل این مسائل کلیدی را که به این قفل نمی‌خورد مطرح می‌‌سازد و به کار می‌برد. پاسخ این پرسش‌های انسان کیست؟ زندگی چیست؟ ... را نه علم می‌دهد و نه فلسفه، بلکه دین می‌دهد.»(9)
بنابراین برای اینکه از حیات بهره‌مند شده و حقیقت زندگی را دریابیم باید به پرسش‌های اساسی فلسفه زیستن (از کجا آمدم؟ در کجا هستم؟ به کجا می‌روم؟) پاسخ دهیم و تنها دین به این سؤال‌ها پاسخ‌های روشن و شفاف می‌دهد. بسیاری از انسان‌ها از زندگی روزمرة خود بیزار شده و گاه حیات اجتماعی را رها می‌سازد و گاه مثل صادق هدایت دست به خودکشی می‌زند این امور، زاییده پوچی و بی‌معنا خواندن و گرایش به بی‌دینی است. همچنین ویل دورانت می‌نویسد: «دین برای تیره‌بختان و رنجدیدگان و محرومان و سالخوردگان تسلای فوق طبیعی آورده است تسلایی که در نظر میلیون‌ها انسان، شریف‌تر و ارزنده‌تر از هر گونه مساعدت طبیعی بوده است. حقیرترین زندگی را معنا و شکوه بخشیده است. به مدد شعایر خود، میثاق‌های بشری را به صورت روابط با مهابت انسان و خدا درآورده و از این راه استحکام و ثبات به وجود آورده است.»(10)

5. جلوگیری از بحران‌های روانی:انسانها برای آنچه که ندارند سعی و تلاش می‌کنند تا به دست آورند غم و غصه می‌خورند و همچنین نسبت به آنچه که دارند نیز نگران هستند که مبادا حوادث روزگار آن را از چنگ آنها درآورد و تنها ایمان هر دو آفت را از بین می‌برد و در انسان ایجاد انبساط و سرور می‌کند. به عبارت دیگر آنچه اعصاب آدمی را در این زندگی فرسوده می‌کند اضطراب‌ها و هیجانهایی است که از شادمانی دستیابی به علایق مادی، و افسردگی از نرسیدن به آنها حاصل می‌شود و تنها لنگر ایمان است که در طوفان امواج به مؤمن آرامش و اطمینان می‌دهد و انسان را به ساحل امنیت و آرامش و سلامت می‌رساند.(11)

6. رهایی انسان از اسارت‌های ظاهری و باطنی:اسلام به انسانها هشدار می‌دهد تا از خواب غفلت بیدار شوند و خود را از هر نوع قیود و اسارت آزاد کرده و راه تکامل به سوی آستان الهی را بپیمایند و بیان می‌کند که خدا تو را آزاد آفریده و گل سرسبد هستی تویی و تمام عالم را تحت تسخیر تو قرار داده و اگر به حقیقت خود بنگری متوجه می‌شوی که از ملایک هم برتری و دارای چه ارزش و کرامتی هستی پس خود را از قیود و اسارت امور ظاهری و باطنی رها کن.(12) بیداری ملل مسلمان، این امید را در دلها زنده می‌کند که در آینده بسیار نزدیک از زیر فشار و سلطه مستبدان و قدرت‌های استکباری و استعماری رها شده تا به استقلال و آزادی برسند.

7. آرامش در سایه ایمان:بشر امروزه با اینکه به پیشرفته‌ترین تکنیک‌ها و صنعت مجهز شده و با سرعت فوق‌العاده به سوی فتح قله‌های آن در حرکت است و هر روز کشفیات جدیدی را به جهان عرضه می‌کند. از ساخت هواپیماها و موشک‌های قاره پیما و کشتی‌های غول‌پیکر گرفته تا مدرن‌ترین سیستم‌های کامپیوتری و شبکه جهانی اینترنت که در کوتاه‌ترین مدت ممکن، اطلاعات و کشفیات جدیدی را با ارزان‌ترین هزینه و کمترین زحمت به دست می‌آورد و در اختیار جهانیان قرار می‌دهد. حتی روی ثانیه‌ها حساب می‌کنند که اگر کشوری چند دقیقه یا چند ثانیه برق نداشته باشد کشور رقیب او در صنعت، چندین سال جلو می‌افتد. و با وجود پیشرفتهای علمی و صنعتی این‌چنینی. آرامش روحی ندارد چرا که یا ایمان ندارد یا خیلی ضعیف است. و نه تنها آرامش روحی ندارد، بلکه یک زندگی سراسر اضطراب و دلهره‌ای دارد و در ورطه فساد اخلاقی غوطه‌ور است و تشنه محبت و آرامش روحی. و به دنبال پناهگاهی می‌گردد که مافوق همه قدرتها و احساس‌ها باشد. ماکس پلانگ که به عنوان فیزیکدان معروف است می‌گوید: «مذهب رشته پیوند انسان و خدا است ... این امر برای او یگانه راه احساس خوشبختی در پناه از تهدیدهایی است که بر زندگی او بال گسترده‌اند. تنها راه، یافتن مصفاترین خوشبختی، یعنی آرامش روح است که فرمان‌برداری از خدا و توکل به قدرت بی‌ چون نگهداشت او ارزانی می‌دارد و بس».(13) همچنین ویل دورانت می‌گوید: ایمان. به معنای باور خدای یگانه و قادر مطلق و در پیشگاه او، تنها داروی شفابخش دردهای بشر سرگردان امروزی است زیرا که اعتقاد به حقیقت، نیاز ضروری انسان در تمام مراحل و ادوار زندگی است. حتی نیاز به دلیل و برهان هم ندارد چرا که جهانیان از مکاتب و قوانین ساخته خود ناامید شده و احساس نیاز به نیروی ماورای نیروهای مادی می‌کنند که این قضیه با فروپاشی شوروی سابق ثابت شده است. بنابراین اگر انسان بخواهد به آرامش روحی برسد، باید با برنامه منظم و در کنار فعالیتهای روزانه و مادی خود، به پرورش ایمان در قلب خود بپردازد و وقتی را مخصوص ارتباط خود با خدا قرار دهد و قلب خود را با نور ایمان به خدا تقویت نماید.(14)
همانطور که در ابتدا ذکر شد رویکرد روانشناسان به دین متفاوت است ولی اکثراً کارکردهای روانی دین را بدون توجه به صدق یا کذب آن می‌پذیرند و در پی کشف و تبیین قوانین حاکم بر رفتار متأثر از دین می‌باشند. مثلاً «فروید نیاز انسانی به دین را به عنوان مسأله‌ای صرفاً روانشناختی تحلیل کرد. او می‌گفت: دین از آرزوی وهمی‌ای برای داشتن پدری محافظ بر می‌خیزد. ... شلایر ماخر همچون فروید، نیاز انسان به امر تام و وابستگی‌اش به عالم ماوراء طبیعت را می‌فهمید ... سارتر، فیلسوف اگزیستانسیالیسم ملحد فرانسوی، در زندگینامه خویش اقرار می‌کند که من نیازمند خدا بودم و او به من داده شده بود، بدون اینکه بدانم در جستجوی او بوده‌ام، او را دریافت کردم. ویلیام جیمز معتقد است، ما وقتی کلمه الوهیت را بر زبان می‌آوریم، آن حقایق اولیه و واقعی‌ای را که در انسان یک حس وقار و طمأنینه برمی‌انگیزد در نظر می‌آوریم. باز در جای دیگر اظهار می‌دارد که من به خوبی می‌پذیرم که سرچشمه زندگی مذهبی، دل است و قبول هم دارم که فرمولها و دستورالعمل‌های فلسفی و خداشناسی مانند مطلب ترجمه شده‌ای است که اصل آن به زبان دیگری است ... به این معنی که در دنیا، ابتدا یک احساسات مذهبی وجود داشته است و بعد علم کلام ایجاد شده است.(15)
دکتر باقری غباری بناب(16) در مقاله‌اش درباره اینکه دین و دینداری چه تأثیراتی بر سلامت روان آدمی دارد و کدام شواهد تجربی نقش مثبت دین و دینداری بر سلامت و بهداشت روانی را مدلل می‌سازد، مطالب ارزشمندی دارد که برای پاسخ به سؤالات فوق به چند طبقه از تحقیقات انجام شده توسط روانشناسان برجسته غربی، به عناوین و نتایجی اشاره می‌کند که چکیده آن تقدیم شما می‌شود. الف) دینداری و خودکشی: بین تعداد کسانی که به کلیسا می‌روند و میزان خودکشی رابطه معکوس وجود دارد. ب) دینداری و بزهکاری: بین میزان رفتن به کلیسا و بزهکاری رابطه منفی وجود دارد. ج) دینداری و اعتیاد: افراد مذهبی کمتر به استفاده از مواد مخدر روی می‌آورند. د) دینداری و رضایت‌مندی از ازدواج: مهمترین عامل رضایت‌مندی در ازدواج‌های پایدار، مذهب تلقی می‌شود. هـ)دینداری و افسردگی: میزان افسردگی بیمارانی که دارای باورهای مذهبی قوی‌تری هستند کمتر است. و)دینداری و فشار روانی: افراد مذهبی کمتر به مشکلات روانی دچار می‌شوند. ی) افزایش صله رحم موجب سازگاری اجتماعی بیشتری می‌شوند. و بالاخره توکل به خدا سبب کاهش اضطراب می‌گردد.(17)

تذکر:1ـ تمام باورها و احکام اسلام مثل ازدواج و طلاق و قصاص، حرمت همجنس‌بازی، حرمت زنا و شراب ‌خوردن، احکام ارث و ... دارای آثار و برکات فراوان است که مجال ذکر آن نیست.
2ـ ایمان و دینداری دارای مراتب و شدت و ضعف است و ضعف و قوت آثار و کارکرد آن بستگی به شدت و ضعف و ایمان متدینان و نحوه رویکرد و توجه آنها به دین، دارد یعنی به هر مقدار که به دین عمل شود آثار دین نیز پیاده می‌شود.

                                                                                    نرم افزار پاسخ

 


پاورقی:

1. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج3، ص398.
2. به نقل از مقاله: قدردان قراملکی، محمد حسن، کارکرد دین در انسان و جامعه، نشریه قبسات، شماره 28، تابستان 1382.
3. همان.
4. مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت در اسلام، انتشارات صدرا، 1368، ص100.
5. به نقل از: فتحعلی، محمود، مبانی اندیشة اسلامی، مؤسسة آموزشی و پژوهشی اما خمینی(ره)، ص68.
6. قدردان قراملکی، همان.
7. همان.
8. همان.
9. همان.
10. همان.
11. خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1379.
12. همان.
13. قدردان قراملکی، همان.
14. کاویانی، محمد، مجله حوزه و دانشگاه، شماره 13.
15. همان.
16. استادیار دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران.
17. «مطالعاتی در قلمرو مشترک دین و روانشناسی» حوزه و دانشگاه 29، زمستان 80.