رابطه ی قرآن وتاریخ چیست؟
ساعت ۱٠:٢٤ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٩ اسفند ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: رابطه ی قرآن وتاریخ چیست؟

پاسخ:

قرآن کتابی مشحون از برنامه‌ها، درس‌ها و عبرت‌های زندگی‌ساز است که هر کس به قدر ظرفیت وجود خویش و آمادگی روحی‌اش از آن بهره می‌گیرد.هرودوت مبدع و پدر تاریخ، تاریخ را به معنای مطالعه و یا بررسی روزگاران گذشته می‌داند.(1) ابن خلدون مورخ بزرگ تاریخ را دانشی سرچشمه گرفته از حکمت و بیانگر سرگذشت‌ ملت‌ها و سیرت پیامبران، و سیاست پادشاهان می‌داند(2) فیلسوف شهید مطهری تاریخ را یکی از منابع معرفت انسانی دانسته علم تاریخ را به دو بخش نقلی و عملی تقسیم می‌کند و قوائد استنباطی تاریخ علمی را به حال و آینده قابل تعمیم می‌خواند.(3) اقبال لاهوری در تحقیقات خود در باب تاریخ در کتاب خدا می‌گوید: اگر فکر کنیم که در قرآن هیچ نطفه و مایه‌ای از یک نظریه تاریخی وجود ندارد مرتکب خطاهای بزرگی شدیم.
حق این است که ظاهراً روح و جوهر کتاب مقدمه ابن خلدون بیشتر مبتنی بر الهامی که از قرآن گرفته است حتی درباره خصلت و شخصیت سخن می‌گوید مأخوذ از قرآن است مانند صفات و خصایل قوم عرب،(4) سوره توبه : آیه 99 و 98
نگاه قرآن به تاریخ تک بعدی نیست. بلکه قرآن به تاریخ در ابعاد مختلف سیاسی (داستان موسی و فرعون) اجتماعی (عمل کرد قوم عاد و ثمود) اخلاقی (صالح پیامبر) نظامی (داود ـ علیه السلام ـ ) معرفی اُسوه (ابراهیم و پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ) در بعد عفت و پاکدامنی (یوسف ـ علیه السلام ـ )...(5)

حجم مطالب تاریخی قرآن:با نگاه گذرا به آیات و موضوعات قرآن می‌ توان گفت. حدود سه پنجم آیات قرآن درباره تاریخ است و حدوداً چهار هزار آیه از کل آیات، مربوط به تاریخ است و تاریخ تنها علمی است که قرآن به آن قسم یاد کرده و العصر..(6) توجه ویژه قرآن به تاریخ قرآن واضح علم تاریخ و جامعه‌شناسی است و قریب به 13 بار فرمان داد و دستور سیروا فی الأرض... نشانه اهمیت تاریخ است، که در تعبیری می‌شود سیروا فی التاریخ گفت البته قرآن با روش خاص خودش وارد تاریخ شده، اول گزارش داده و بعد نتیجه‌گیری کرده و بعد تحلیلی به عمل آورده است، لذا نتیجه‌گیری در تاریخ بسیار مهم است. به همین روی قرآن تاریخ پیامبران، پادشاهان، اقوام و ملتها فلسفه تاریخ و انسان‌های مختلف و... را مد نظر گرفته است.(7)تا به انسان نتیجه مطلوب از سرگذشت انسانها وتاریخ بدهد. به عبارت دیگر از مجموع آیات قرآن یک چهارم آن را به طرح مسائل تاریخی و سیاسی سنن و ضوابط حاکم بر جامعه و تاریخ پرداخته است(8) به دیگر سخن حجم مطالب تاریخی در قرآن را می‌شود از واژه‌های(9)مختلف مانند قصص وعبرت، انبیاء و... بدست آورد.
2 . حدیث یعنی حرف نو که 10 بار آمده 3 . نبأ 12 مورد به معنای خبر 4 . عبرت که نتیجه تاریخ است (عبرت و تعبیر به معنای عبور از صحنه‌ای به صحنه‌ای دیگر، عبرت عبور از دیدنی‌ها و شنیدنی‌ها به نادیدنی‌ها و ناشنیدنی‌ها است. 5 . اساطیر که 9 بار به معنای یک سلسله روایات که به عنوان سنن حفظ و نقل شده است. 6 . بیان ضرب المثل و تمثیل که این تنوع و دگرگونی‌های بیانی قرآن است.(10)
حجم مطالب تاریخی در قرآن از نگاه دیگر، دو گونه نظر به تاریخ در قرآن دیده می‌شود
1 . نظر به مجموع تاریخ (یعنی قرآن هرگز یک فلسفه علمی برای مجموع تاریخ ارائه نداده بلکه تنها به توصیف و گاهی به پیشگویی پرداخته است).
2 . نظر به اجرای تاریخ (یعنی اظهارات قرآن کاملاً روشن و دلنشین است تعمیم‌های استقرایی با نتیجه‌گیری‌های مشخص و با برد محدود و معین در قرآن یافت می‌شود. لذا جمعی از آیات قرآن یادآور سرنوشت ملت‌های گذشته و تاریخ آنان و تجربه‌هایی که داشته‌اند در انذار افراد موجود و آیندگان بسیار مؤثر است. این خط و مشی قرآنی (استفاده از تاریخ) را مصلحان بزرگ و انسان‌های متعالی در تجربه‌های انسانی تاریخ دقت می‌کنند و در بهره‌گیری از آن می‌کوشند .
امام علی ـ علیه السلام ـ خطاب به فرزندش امام حسن ـ علیه السلام ـ می‌فرمود: «من در سرگذشتگان چنان مطالعه کرده‌ام و به‌ آنها آگاهم که گویا با آنان زیسته‌ام و به اندازه آنها عمر کرده‌ام»(11) به همین خاطر خدا به پیامبرش فرمان می‌دهد در راه اعتلای کلمه توحید و رستگاری و هدایت بندگان از تاریخ استفاده کند و روزهای مقدس خداوند (ایام الله) را به یادشان آورد.

                                                                                  نرم افزار پاسخ

 


پاورقی:

1. تاریخ تمدن، هنری لوکاس، چ اول، تهران، 54، ج اول، ص 7.
2. مقدمه ابن خلدون، ج اول، العبر... ص 9 . 4.
3. شهید مطهری،‌ جامعه و تاریخ، تهران، صدرا، چاپ سوم، 67، ص 352.
4. احیاء فکر دین در اسلام، ترجمه احمد آرام، ص 161 و 160.
5. حجتی، تاریخ قرآن، چ دوم،‌ 68، ص 137.
6. حسن حضرتی، تأملاتی در علم تاریخ و تاریخ نگاری، چاپ اول، 1380‌، ص 9 و 8.
7. عزت الله رادمنش، قرآن، جامعه‌شناسی اتوپیا، 1361، تهران، سپهر، ص 169 ـ 113.
8. شناخت قرآن، استاد شهید مطهری،‌تهران، صدرا، چاپ پنجم، 74، ص 50.
9. برداشت‌هایی درباره فلسفه تاریخ از دیدگاه قرآن،‌ص 52.
10. علی کرمی، ظهور و سقوط تمدن‌ها از دیدگاه قرآن، قم، نشر مرتضی، 1370، ص 2 ـ 71.
11. نهج‌البلاغه، نامه 31.