آیا تاریخ علم است، اگر علم است تعریف آن چیست؟
ساعت ۱٠:٢٤ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٩ اسفند ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: آیا تاریخ علم است؟ ،تعریف تاریخ ،موضوع و رئوس ثمانیه تاریخ

آیا تاریخ علم است، اگر علم است تعریف آن چیست؟ و موضوع و رئوس ثمانیه آن چه می‌باشد؟

پاسخ:

علم یعنی دانستن چیزی که برای انسان ناشناخته بود، مطلق دانستن علم است و مطلق ندانستن جهل، و کسی که با مطالعه تاریخ و یا با تحصیل آن در دانشگاه و یا حوزه به معلومی دست می‌یابد، پس می‌توان تاریخ را علم و پژوهشگر آن را عالم تاریخ دانست، ازطرفی قرآن و روایات نیز علمیت تاریخ را امضاء کرده است.
چنان که امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ درباره تاریخ می‌فرماید: من به احوال گذشتگان چنان آگاهم که گویی با آنها زندگی می‌کنم و به فرزندش امام حسن ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: ای فرزندم در احوال گذشتگان مطالعه و دقت کن و آثار به جای مانده از آنها را باز دید کن که در آن عبرت برای زندگان است و زندگی با عبرت زندگی دارای رشد است، چون رشد انسان در معرفت اوست و این معرفت به مبدء و معاد است. که در دیدار آثار آنها این معرفت به بازدید کننده حاصل می‌شود که گذشتگان درکجا زندگی می‌کردند و اکنون در کجا هستند و تو حال خویش را با آنها عرضه کن که روزی در این سرای فانی زندگی می‌کنی و روزی در آن نخواهی بود و چونان گذشتگان از آن گذر خواهی کرد.(1)
بنابراین تاریخ نه تنها علم است و علمیت آن را نمی‌توان نفی کرد، بلکه علم تاریخ را می‌توان در ردیف علوم مهم قرار داد، ‌از آن جهت که این علم در زندگی انسان و بهبود آن تأثیر بسزایی دارد، چنان که در قرآن کریم به کرّات این آیه کریمه تکرار شده است. «قل سیروا فی الارض...»(2) تکرار این آیه وبازگو شدن داستان پیامبران درقرآن خود به ما می‌فهماند که سیر در زمین و آگاهی از احوال گذشتگان وپیامبران و تمدنهای گذشته و آثار به جا مانده از آنها در جای خود نوع مهمی از علوم معرفتی را برای انسان به ارمغان می‌آورند.
این نکته که آیا تاریخ علم هست یا نه اکنون دیگر یک مسأله کهنه است.(3) چون تاریخ علمی است نه به مثل علوم دیگر، بلکه در نوع خود علمی است دارای قواعد و ضوابط خاص،وازعلوم درجه اول که به انسان معرفت وتجربه بسیارمی آموزد. چون تاریخ را نمی‌توان با علومی مثل ریاضی و علوم تجربی و فرمولی مقایسه کرد. معیارهای تاریخ جدای از علوم دیگر است، لذا برخی در مقایسه تاریخ با علوم دیگر در تنگنا واقع شده و گفته‌اند تاریخ علم نیست،(4) چون هر علمی دارای موضوعات خود و مسائل مستقل خود است و علم تاریخ نیز دارای موضوعات و مسائل مختص خودش است، چنان که علم اصول و علومی مثل صرف و نحو علوم تجربی و انسانی و... دارای موضوع و مسائل مخصوص به خود هستند یا به قول شما دارای رئوس ثمانیه مخصوص به خود هستند. و احتمال دارد رئوس یا مسائل تاریخی از هشت کمتر یا بیشتر باشد و لازم نیست هر علمی دارای رئوس ثمانیه باشد. چون مسائل و موضوعات هر علمی را باید به تناسب آن علم مورد سنجش قرار داد. برخی از علوم در موضوع و مسائل متفاوتند و اساساً تفاوت علوم را از موضوعات و مسائل متعدد باید شناخت و از همدیگر متمایز نمود.(5)
موضوع تاریخ گذشته و یکی از مسائل مهم آن شناخت است.(6) تعاریف گوناگون از تاریخ شده از جمله: «معلوم کردن احوال انبیاء و امامان و فرمانروایان و وزراء و....»(7)
تاریخ علمی است به گذشته می‌پردازد. به گذشته‌ای که انسان مهمترین عنصر سازنده‌ی آن است، علمی که از گذشته و از اخبار گذشتگان و آثار آنها و علل پیدایش و سقوط تمدنها صحبت کند علم تاریخ است.

                                                                      نرم افزار پاسخ