از نظر قرآن حقوق والدین بر فرزندان چیست و کدام یک (پدر و مادر) دارای اهمیت است؟
ساعت ٢:۱۱ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۸ اسفند ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: از نظر قرآن حقوق والدین بر فرزندان چیست

پاسخ:

در آیات بسیار، خداوند به احسان به پدر و مادر دستور داده است. چنان که در مورد یحیی ـ علیه‌السّلام ـ می‌فرماید: وَ بَرًّا بِوالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبَّاراً عَصِیًّا(1) «و با پدر و مادر خود نیک رفتار بود و زورگویی نافرمان نبود» حضرت عیسی ـ علیه‌السّلام ـ هم نسبت به مادرش محبت می‌کرد و می‌فرماید: وَ بَرًّا بِوالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّاراً شَقِیًّا مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده و جبار و شقی قرار نداده است. در این آیه حضرت مسیح از افتخارات خود مسأله نیکی و احسان به مادرش را برمی‌شمرد. وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْسانا(2) خدا را بپرستید و چیزی را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر احسان کنید.
قل تعالوا اتل ما حرم ربکم علیکم الا تشرکوا به شیئاً و بالوالدین احساناً(3) ای پیامبر به مردم بگو بیایید تا آنچه را خدا حرام کرده است برای شما بیان کنم و به خدا شرک نورزید و به پدر و مادر احسان کنید. در این آیه قبل از آن که محرمات را بیان کند و به جای آن که آزار به پدر و مادر را تحریم کند مسألة احسان به پدر و مادر را بیان کرده است یعنی نه تنها ایجاد ناراحتی برای آنها حرام است بلکه علاوه بر آن باید به آنها احسان کرد.(4)

حقوق والدیندر آیات: وَ قَضی رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً کَرِیماً ، وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیرا(5) به مواردی از حقوق والدین اشاره شده است که ما آنها را با کمک روایت معصومین ـ علیهم‌السّلام ـ بیان می‌کنیم:
1. کم‌ترین بی‌احترامی ممنوع است: ‌لا تقل لهما اف. امام صادق ـ علیه‌السّلام ـ در ذیل این آیه می‌فرماید: پدر و مادرت اگر از تو هم قهر کردند تو به آنها اف نگو،‌ همچنین امام صادق ـ علیه‌السّلام ـ فرمود: اگر خداوند چیزی کمتر از این می‌بود از آن نهی می‌کرد. (اف کمترین چیزی است که خداوند از آن نهی کرده است.)(6)
«اف» در اصل به معنای هر چیز کثیف و آلوده است و به عنوان توهین هم گفته می‌شود بعضی هم گفته‌اند: اف به معنای چرکی است که زیر ناخن جمع می‌شود که هم آلوده است و هم ناچیز همچنین معانی دیگری مثل چیز کم، ناراحتی و ملامت، بوی بد، بعضی گفته‌اند: وقتی خاک یا خاکستر به لباس و بدن می‌نشیند و انسان با فوت کردن آن را از خود دور می‌کند صدایی از دهان خارج می‌شود شبیه اف است بعداً در ظاهر ناراحتی و تنفر مخصوصاً از چیزهای کوچک به کار رفته است، خلاصه می‌توان گفت: اف به صدایی که انسان به هنگام اظهار تنفر یا ابراز تألم و درد جزیی و یا فوت کردن چیز آلوده‌ای، از دهانش خارج می‌شود.(7)
اما این که در آین آیه نهی اف را به پیری اختصاص داده در حالی که این عدم بی‌احترامی مربوط به تمام دوران است و اختصاص به دوران پیری ندارد برای این است که والدین در این موقع احتیاج بیشتری به فرزندان پیدا می‌کنند. و اگر اف مورد نهی واقع شده است، پس مواردی همچون زدن و ستم به طریق اولی مورد نهی است.
2. بر سر آنها فریاد نزنید «و لا تنهرهما» امام صادق ـ علیه‌السّلام ـ در ذیل این قسمت آیه فرموده‌اند: حتی اگر پدر و مادر تو را زدند بر سر آنها فریاد نزن.(8)
3. با آنها با گفتار بزرگوارانه سخن بگویید « وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً کَرِیماً » امام صادق ذیل این قسمت از آیه فرموده‌اند: حتی اگر آنها تو را زدند به آنها بگو خداوند شما را ببخشد.(9)
4. نهایت فروتنی در مقابل آنها: وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ « » امام صادق ـ علیه‌السّلام ـ در ذیل این قسمت آیه به مصادیقی از فروتنی اشاره کرده است.
الف: نگاه به آنها نگاه با رحمت و رأفت باشد، «و لا تمل عینیک من النظر الیهما الا برحمة و رقةٍ».
ب: صدایت بلندتر از صدای آنها نباشد، «و لا ترفع صوتک فوق اصواتهما».
ج: دست فرزند بالاتر از دست آنها نباشد «و لا یدک فوق ایدهما».
د: جلو آنها راه نرود «و لا تقدم قدامها».(10)
5. برای آنها دعا کند: «قل رب ارحمهما کما ربیّانی صغیراً».
از این آیه معلوم می‌شود که دعا کردن برای پدر و مادر در مظنه اجابت است و بی‌خاصیت نیست چون خداوند فرموده که نسبت به آنها دعا کنید این خود یک نوع ادب است ولو این‌که این دعا هم مستجاب نشود، همچنین این دعا اختصاصی به زمان مرگ آنها ندارد بلکه در حال حیات را هم شامل می‌شود.(11)
6. شکرگزاری از آنها: ان اشکرلی و لوالدیک الی المصیر(12) (به او سفارش کردیم که شکرگزار من و پدر و مادرت باش. این اهمیت سپاس و شکرگزاری از پدر و مادر از آن جهت است که در این آیه خداوند شکرگزاری پدر و مادر را در کنار شکرگزاری خداوند قرار داده است.
7. آنها را به اسم صدا نزدن: در تفسیر منهج الصادقین در ذیل آیة «و قل لهما قولاً کریماً» می‌فرماید: معنای آیه این است: با ایشان سخن نیکو از روی ادب و حرمت بگو یعنی ایشان را به اسم نخوان بلکه بگو: ای پدر، ای مادر، یا معنای آیه این است که با ایشان آن جو سخن بگو که بندة گناه‌کار عاجز یا خواجة خشمناک درشت‌خو سخن می‌گوید.(13)
در روایات هم به مواردی از نیکی به پدر و مادر که از دنیا رفته‌اند اشاره شده است از جمله:
1. از طرف آنها نماز انجام دهد، چه خودش انجام دهد و چه کسی را اجیر کند تا برای آنها این عبادت را انجام دهند.
2. از طرف آنها صدقه بدهد.
3. از طرف آنها حج به جا آورد.
4. به جای آنها روزه بگیرد.
5. برای آنها طلب مغفرت کند.(14)
6. دوستان آنها را اکرام کند.(15)
تقدم احترام مادر بر پدر:
آیاتی که در رابطه با احترام پدر و مادر وجود دارد دو دسته هستند، یک دسته از آیاتی که خداوند مردم را نسبت به پدر و مادر سفارش می‌کند و می‌فرماید: هر دوی آنها را مورد احترام قرار بدهید مثل آیة و اذ اخذنا میثاق بنی‌اسرائیل لا تعبدون الا الله و بالوالدین احساناً(16) و چون از فرزندان اسرائیل پیمان محکم گرفتیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر احسان کنید.
همچنین این مضمون در آیات دیگری هم آمده از جمله: نساء، 36، انعام،‌151،‌ اسراء، 23، یک دسته از آیات هستند که فقط در خصوص مادر هستند و در آن آیات زحمات مادر را بیان می‌کند وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرا(17)، وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلی وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فِی عامَیْن(18).
در این آیات جریان حمل مادر و وضع حمل و شیر دادن مادر را بیان می‌کند تا فرزندان را به یاد زحمات آنها متوجه سازد تا نسبت به آنها نیکی و احترام مضاعفی را به کار گیرند.
در مورد روایات هم در مورد این‌که باید نسبت به مادر احترام بیشتری صورت گیرد سفارشات زیادی وجود دارد. امام صادق ـ علیه‌السّلام ـ می‌فرماید: یک نفر خدمت رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ آمد و گفت: ای رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ به چه کسی محبت کنم؟ رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: به مادرت، دوباره سؤال کرد، بعد به چه کسی محبت کنم؟ باز رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: به مادرت، دوباره سؤال کرد بعد از آن به چه کسی محبت کنم؟ دوباره رسول خدا فرمود: به مادرت، سائل دوباره سؤال کرد بعد از آن به چه کسی محبت کنم؟ رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: به پدرت.(19)
بعضی از علماء از این روایت استفاده کرده‌اند که سه چهارم نیکی باید برای مادر باشد، بعضی هم گفته‌اند از این روایت مبالغه در نیکی به مادر استفاده می‌شود و آیات سورة‌لقمان هم دلیل بر این مطلب است.(20)
مردی مادر پیرش را به دوش گرفته بود و به طواف مشغول بود در این هنگام خدمت رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ رسید و عرض کرد آیا حق مادرم را اداء کردم؟ پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: نه، حتی یک نفس او را جبران نکردی.(21)

 


پاورقی:

1. مریم: 14.
2. مریم: 32.
3. نساء: 32.
4. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهاردهم، 1374، ج 6، ص 33.
5. ‌اسراء: 24ـ23.
6. عروسی حریزی، نورالثقلین، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، چاپ اول، 1422 ه‍ ، ج 4، ص 167. ‌
7. تفسیر نمونه، پیشین، ج 12، ص 83.
8. نورالثقلین، ‌پیشین.
9. همان.
10. همان.
11. طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی،‌ قم، انتشارات اسلامی، ج 13، ص 109.
12. لقمان: 14.
13. کاشانی، فتح‌الله، منهج‌الصادقین، تهران،‌ انتشارات اسلامیه، چاپ پنجم، 1378، ج 5، ص 273.
14. مجلسی، محمدباقر، بحار، بیروت، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، 1403 ه‍ ، ج 71، ص 46.
15. محمدی ری‌شهری، محمد میزان‌الحکمه، مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول، 1363، ج 10، ص 711.
16. بقره: 83.
17. احقاف: 15.
18. لقمان: 14.
19. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، 1403 ه‍ ، ج 71، ص 49.
20. همان.
21. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهاردهم، 1374، ج 21، ص 333.