صابئین چگونه آئینی است و آیا در عصر حاضر دارای پیرو می‌باشد؟
ساعت ۱:٢۱ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٤ اسفند ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: صابئین چگونه آئینی است

پاسخ:

در قرآن سه بار از صابئین نام برده شده است.(1)راغب اصفهانی می‌گوید:«صبی از نظر لغت به معنای میل است و چون صابئین از دین حنیف و آسمانی خویش به انحراف و شرک میل کردند، صابئین نامیده شدند.(2) برخی هم گفته‌اند: که اصل صابئین «صابعین» بوده به معنای «مُغتسلین» و غسل و تعمید کنندگان بوده است. و از آنجا که فرقة صابئین دارای سنّت غسل تعمید بوده‌اند. این نام بر آنها نهاده شده است.(3)
دربارة این گروه و عقاید آنها دیدگاه های مختلفی از طرف محققان و دانشمندان ابراز شده است و تاکنون ده ها نظریه در معرفی آنها ارایه شده است. آن چه از تاریخ آنها نقل شده این است که این گروه قبل از ظهور آیین زردتشت زندگی می‌کرده‌اند و به تدریج مرکز جمعیتی آنها بین النهرین شده است. و به مرور زمان ادیان دیگر را پذیرفته‌اند.
پس از ظهور اسلام، مأمون خلیفة عباسی تصمیم به لشکرکشی علیه آنها گرفت، امّا به دلیل اعتبار علمی آنها نتوانست کاری انجام دهد.«ثابت بن قره» که از سران و دانشمندان آنها بود، در زمان دولت عباسی اقدام به تأسیس یک شعبه از صابئین در بغداد کرد.(4) به هر حال محققین دیدگاه واحدی دربارة این آیین ندارند و هر کدام نظری خاص ابراز نموده‌اند که به تعدادی از آنها اشاره می‌گردد:
1. ابوریحان بیرونی آنان را پیروان «یوذاسف» می‌داندکه مدعی نبوّت بوده است. وی می‌گوید: «یوذاسف» یک سال پس از سلطنت «طهمورث» در هندوستان ظهور کرد و نویسندگی فارسی را اختراع نمود و مردم را به دین «صابئین» دعوت کرد. عدة کثیری از وی پیروی کردند.(5)
2. برخی معتقدند که یونانیان صابئی بت‌ها و هیکل‌هایی داشتند. کعبه که مرکزیت بت‌پرستی شده بود. متعلق به آنها بوده است. آنان پیامبران زیادی همچون «هرمس» داشتند و در سه وعده نماز می‌خواندند، هشت رکعت در وقت طلوع، پنج رکعت در ظهر، و همچنین نماز شب، وضو و غسل جنابت و احکام و حدود و ازدواج و غسل مس میّت، مانند فقه مسلمین داشتند.(6)
3. عده‌ای هم معتقدند که آنها پیروان برادر ابراهیم یعنی «هاران بن تارخ» اند.(7)
4. بعضی هم گفته‌اند که: صابئین پیروان یحیی بن زکریای معروف‌اند.(8)
5. علی بن ابراهیم قمی می‌گوید: آنان نه یهودی‌اند و نه نصرانی بلکه ستاره پرستند.(9)
دیدگاه های دیگری نیز وجود دارند و لکن از مجموع نظرات که دربارة صابئین داده شده، دو دیدگاه قابل طرح است:
اول اینکه: صابئین آئینی است ممزوج از ادیان و اندیشه‌های مختلف.
دوم اینکه: صابئین در تاریخ دو گروه کاملاً مستقل و جدای از هم بوده‌اند:
الف: صابئین موحد که نماز و روزه و حج و احترام به کعبه و پرهیز از محرمات و نجاسات داشته‌اند.
ب: صابئین مشرک و بت‌پرست که ساکن بین النهرین بوده و ستاره پرستی و هیکل پرستی داشته‌اند.
با پذیرش این دو دیدگاه، می‌توان همة آرای گذشته را تا حدّی صحیح و قابل قبول دانست. زیرا هر فضیلت که به صابئین نسبت داده شده مربوط به گروه موحدین و خداپرستان می‌باشد و هر انحراف و شرکی که به آنان نسبت داده شده مربوط به گروه مشرک یا جنبه‌های انحرافی آنان بوده است.(10)

عقاید و باورهای صابئین:در کتاب تاریخ ادیان و مذاهب جهان راجع به عقاید و تعالیم صابئین چنین آمده است:
«آنان به خدای یکتای ازلی و ابدی و بی‌نهایت و منزّه از ماده و طبیعت معتقد هستند. خدا علّت وجود اشیاء و پیدایش موجودات است. به تعداد روزهای سال به سیصد و شصت روحانی یا قوای جاویدانی اعتقاد دارند و آنان را وکیل و دستیار خداوند در خلقت جهان می‌دانند، که هر کدام در عالم نور دارای کشوری جداگانه هستند.
عالم نورانی (=علیا) و جهانی ظلمانی (=سفلی) در نبردند. آدمی از دو عنصر تشکیل شده است. روزه نزد آنان ممنوع است و نماز، عبادت روزانة آنان می‌باشد. در روز سه مرتبه نماز می‌خوانند: قبل از طلوع آفتاب، بعد از زوال خورشید، قبل از غروب خورشید. روحانی بزرگ خود را «دیشاما» گویند، صابئین تورات را کتاب نادرست و گمراه کننده می‌دانند. آنان اجرام آسمانی را نمی‌پرستند، اما عقیده دارند که ستارگان دارای گوهر هستند که از عالم نور است.
در نزد صابئین قتل نفس، سوگند دروغ، اکل و شرب قبل از غسل جنابت، راهزنی و دزدی، کار در اعیاد مقدس، زنا، ختنه، عدم ادای دین، خوردن گوشت حیوانی که دُم داشته باشد، ازدواج با زنان بیگانه، پوشیدن جامة کبود، شهادت به دروغ، رباخواری، خیانت در امانت، لواط و قمار از محرمات است.(11)

کتب صابئین: آنها معتقدند نخست کتاب‌های مقدس آسمانی به آدم و پس از وی به نوح و بعد از او به سام و سپس به رام، و بعد به ابراهیم خلیل، سپس به موسی و بعد از آن بر یحیی بن زکریا نازل شده است.
1. کتاب‌های مقدس که از نظر آنان اهمیّت دارد «سدره» یا «صحف» نامیده می‌شود.که از چگونگی خلقت و پیدایش موجودات بحث می‌کند.
2. کتاب «ادرفشادهی» یا «سدرادهی» که دربارة زندگی حضرت یحیی و دستورات و تعالیم او سخن می‌گوید، آنها معتقدند که این کتاب به وسیلة جبرئیل بر یحیی وحی و الهام شده است.
3. کتاب «قلستا» دربارة مراسم ازدواج و زناشوئی و کتاب‌های دیگری نیز دارند.
از آنجا که این گروه هویّت واحد و ثابتی ندارند و هم‌چنین به دلیل درون گرایی این قوم و ازدواج نکردن با پیروان دیگر ادیان و نداشتن تبلیغ دینی، در هزار سال اخیر، اثر و خبر مهمی از آنان وجود ندارد، جز این که عده‌ای اندک از آنان (حدود پنج هزار نفر) در جنوب ایران، (خوزستان، کنار رود کارون، اهواز، خرمشهر، آبادان و شادگان و نیز در جنوب عراق زندگی می‌کنند.(12)
در نتیجه: صابئین دو گروه بوده‌اند. گروه موحد و خداپرست و گروه مشرک و بت‌پرست. گروه اول دارای عقاید و باورهای شبیه ادیان توحیدی می‌باشدکه در متن مقاله به برخی از آنها اشاره شد. آئین صابئی در هزار سال اخیر بسیار کمرنگ شده به گونه‌ای که هیچ گونه ظهور و بروزی از آنها دیده نمی‌شود. مگر گروه اندکی که در جنوب ایران زندگی می‌کنند.

 


پاورقی:

1. بقره،آیة 62، مائده آیة 69، حج آیة 17.
2. اصفهانی، راغب، المفردات فی غریب القرآن، ص 274، دفتر نشر الکتاب، اول ، 1404 ق.
3. دهخدا، لغت‌نامة دهخدا، حرف صاد.
4. همان.
5. طباطبائی، محمد حسین، ترجمة تفسیر المیزان، ج1، ص258، تهران، رجا، دوم، 1364 هـ . ق
6. همان، ج1، ص 260.
7. مکارم، شیرازی، تفسیر نمونه، ج1. ص 290، تهران، دارالکتب الاسلامیه 1394 هـ . ق.
8. المیزان، ج1، ص 257.
9. همان.
10. تفسیر نمونه، ج1، ص291.
11. مبلغی، آبادانی، تاریخ ادیان و مذاهب جهان، ج2، ص831، بی تا بی جا.
12. تفسیر نمونه، ج1، ص291.