راه خالص کردن نیّت
ساعت ۱:۱٠ ‎ق.ظ روز شنبه ۱٧ دی ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: راه خالص کردن نیّت

پیش از بیان راهکار دست‌یابی به اخلاص به نکاتی چند پیرامون نیت و جایگاه آن در معارف دینی می‌پردازیم.
1. نیت در لغت به معنای قصد آمده است و در اصطلاح دینی عبارت است از قصد عبادت خداوند.(1) نیت عاملی است که در کالبد عمل روح می‌دمد و به عمل، بها و ارزش می‌بخشد. وجود کلمه‌ها و واژه‌های «فی سبیل الله»(2) ابتغاء مرضات الله(3) ابتغاء وجه الله(4) ابتغاء رضوان الله(5) در قرآن گویای اهمیت این امر است. اخلاص نیز نقطه مقابل ریا می‌باشد.
2. نیت در عبادت از ارکان آن به شمار می‌رود و نبود آن در متن عبادت به معنای بطلان عمل خواهد بود.
3. رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: نیت مؤمن برتر از عمل او و نیت کافر بدتر از عمل او است و هر عاملی بر اساس نیت خود عمل می‌کند.(6)
زیدشهام می‌گوید به امام صادق ـ علیه السّلام ـ عرض کردم: شنیده‌ام که شما فرموده‌اید: نیت مؤمن برتر از عمل او است، چگونه ممکن است نیت برتر از خود عمل باشد؟ حضرت فرمودند: به این دلیل که چه بسا عمل به انگیزة نشان دادن به دیگران انجام شود (ریا) در حالی که نیّت خالص برای خداوند است. بنابراین خداوند (عزوجل) ثواب و پاداش بر نیّت می‌دهد که آن پاداش در خود عمل نیست.(7)
حضرت در روایتی دیگر راز برتری نیت بر عمل را این‌گونه بیان می‌فرماید که:‌ نیت‌های فرد مؤمن او را در بهشت جاودانه می‌کند و نیت‌های فرد کافر او را سزاوار ورود به آتش و خلود در جهنم می‌سازد.(8)
راه‌کارهای دست‌یابی به خلوص در نیت
اکنون با توجه به آیات و روایات به معرفی برخی راه‌کارها می‌پردازیم:

1. تقویت شناخت و اعتقاداتامام علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: «سبب الأخلاص الیقین» یقین به خدا سبب خلوص و پاکی نیت است.(9)
بنابراین شناخت خداوند و صفات او توجه به علم خداوند نسبت به تمام رفتار و حرکات حتی نیات ما، می‌تواند در کسب حضور قلب و دست‌یابی به نیت خالص مؤثر باشد. از سوی دیگر توجه به فقر و نیاز خود در مقابل معبود نیز به حضور قلب و نیت خالص کمک می‌کند.

2. تمرین در قطع امید کردن از مردمامام علی ـ علیه السّلام ـ فرمودند: «اول الأخلاص الیأس عما فی ایدی الناس»(10) سرآغاز اخلاص، قطع امید از آن‌چه در دست مردم است می‌باشد.
یکی از عوامل مهم در آلوده شدن اعمال به ریا این است که انسان به کمک و یاری دیگران چشم امید دارد و گمان می‌کند که آنان در حل مشکلات و دشواری‌های وی توانا هستند، از این رو بجای تکیه بر قدرت اصلی و استعانت از او، به مخلوقات خداوند دلخوش می‌کند که این امر ناشی از ضعف شناخت و عدم یقین به توانایی و قدرت خداوند است، امام علی ـ علیه السّلام ـ با این کلام زیبای خود به افراد هشدار می‌دهند که برای دست‌یابی به اخلاص، از آن پشتوانه خیالی و پوشالی و سراب‌گونه دست بردارید و وجود خویش را کنار چشمه جوشان و زلال رحمت الهی شستشو دهید تا آینه وش بدرخشد. البته روشن است که رسیدن به این مرحله یعنی قطع امید از مردم و تنها به خداوند امید و توکل داشتن در ابتدا مشکل است، ولی آرام آرام و با تمرین و ممارست بیشتر میسر خواهد شد.

3. پرداختن به عبادتیکی از عوامل دست‌یابی به اخلاص در کارها، روی آوردن به عبادت است. امام علی ـ علیه السّلام ـ فرمودند: «الاخلاص ثمرة العبادة»(11) پاکی درون، بار درخت عبادت است، بنابراین نمی‌توان به بهانة نداشتن حال مناسب در عبادات به ویژه نماز آن را سبک شمرد و در انجام واجبات و مستحبات سستی کرد، چرا که نفس روی آوردن به عبادت، انسان را در رسیدن به وادی مخلصین کمک می‌کند.
بندگی کن تا که سلطانت کنند
تن رها کن تا همه جانت کنند
4. توجه به ارزش وجودی انسان
در بینش اسلام، انسان گوهری گران‌بها و خلیفه الهی بر روی زمین است و نباید به راحتی این جنس گران سنگ را به بهایی ارزان سودا نماید و هر کس را به عنوان مشتری این کالا برگزیند. مؤمن کسی است که خداوند را خریدار خود می‌داند و گوهر وجودش را با او معامله می‌کند. خریداری که هم گران می‌خرد، یعنی به ازای آن، بهشت می‌بخشد و کارهای اندک فرد را نیز نادیده نمی‌گیرد.(12) به نیت‌های خیر پاداش می‌دهد، هر چند به مرحلة عمل نرسد و به نیت شر تا زمانی که به مرحلة عمل نرسد، عقابی متوجه او نمی‌سازد. بنابراین کسی که خود را به کمتر از بهشت بفروشد، زیان کرده است و اگر خریداری جز خداوند، برگزیند، خسارتی دوچندان و جبران ناپذیر متوجه او شده است.

5. تصور وداع آخرین با اعمال خیرتصور این‌که انجام عمل نیک به ویژه عبادات، آخرین فرصت انجام کارهای خیر و خداپسندانه است، می‌تواند در پیدایش خلوص مؤثر باشد.(13)
نتیجه این‌که نیت به منزلة روح عبادت به شمار می‌رود و افراد به میزان خلوص نیت، از آثار و نتایج آن بهره‌مند می‌شوند. برای دست‌یابی به اخلاص توجه به راه‌کارهایی از قبیل مواردی که بیان شد،‌ می‌تواند در این زمینه کارساز باشد.

                                                                                  نرم افزار پاسخ

 


پاورقی:

1. ملکی تبریزی، اسرار الصلاة، ‌ترجمه رجب‌زاده،‌چاپ دوم، 1364، ص265.
2. در قرآن 70 بار تکرار شده است ،‌از جمله حج: 58 و توبه:38 و مائده:54.
3. بقره:207و265.
4. بقره:272، رعد:22.
5. حدید:27، ممتعنه:1.
6. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج67، ب53، ‌ج2، ص189.
7. همان، ج18، ص206.
8. مجلسی، همان،‌ج40، ص212.
9. آمدی، غررالحکم، ترجمه محمدعلی انصاری قمی، ج1، ص431، ح29،‌ حدیث الاخلاص ثمرة الیقین نیز در ح903 ص30 آمده است.
10. محمدی ری‌شهری، محمد، ‌میزان الحکمه، مترجم: حمیدرضا شیخی، قم، دارالحدیث، 1377، ص1434، ح480.
11. آمدی، پیشین، ج1، ص17، ح444.
12. زلزال:22.
13. ر.ک به: مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج10، ص107، ب7،‌ ح1.