راه کسب اخلاص واقعی و حفظ آن را به ویژه در عبادات
ساعت ۱:٠٤ ‎ق.ظ روز شنبه ۱٧ دی ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: راه کسب اخلاص واقعی و حفظ آن را به ویژه در عبادات

پاسخ:

تردیدی نیست اخلاص از بزرگترین دستورات دینی است، و اخلاص در عبادت از واجب‌ترین واجبات دینی شمرده می‌شود.(1) و آن عبارت است از تصفیة عمل از هرگونه شائبه است.(2)
و به تعبیری عبارت است از این که انسان ذات خود و صفات ذاتی خود (اخلاق) و اعمال ذاتی خود و همه کارهای خود را به گونه‌ای قرار دهد که همه آنها برای خداوند سبحان باشد.(3)
یکی از زیباترین میزان برای اخلاص در عبادت در کلام امیر مؤمنان ـ علیه السّلام ـ بیان شده که فرمود: «ما عبدتک خوفاً من نارک و لا رغبة فی جنتک بل وجدتک اهلاً للعبادة فعبدتک»(4) یعنی تو را از ترس آتش و یا جذبة نعمت‌های بهشتی عبادت نمی‌کنم، بلکه چون تو را سزاوار پرستش یافته‌ام، لذا عبادت می‌کنم.
علامه طباطبایی ذیل این سخن، تحلیل زیبایی دارد و گفته است: خداوند به یکی از سه طریق عبادت می‌شود: خوف،‌ امید، عشق و محبت. طبیعت مردم در انتخاب این سه روش متفاوت هستند، چون عده ای از مردم (که اکثریت از مردم این عده هستند) خوف بر آنها غلبه دارد. زیرا وقتی درباره وعده‌های الهی که درباره ستمکاران و کسانی که مرتکب معصیت و گناه شده اند. فکر و اندیشه می‌نماید، دچار وحشت می‌شود و از ترس عذاب خداوند، به عبادت و پرستش خداوند روی می‌آورد. همچنین گروه دیگر برای میل به لذت ها و نعمت های بهشتی عبادت می کنند.
اما عبادت خداوند براساس عشق و محبت، خالص‌ترین نوع عبادت‌هاست و اخلاص در عبادت را تنها از طریق محبت می‌توان به دست آورد. لذا در حدیثی از امام صادق ـ علیه السّلام ـ رسیده که فرمود: «هل الدین الّا الحبّ» آیا دینداری غیر از محبت است. و در حدیث دیگر آمده: «انی اعبده حباً له و هذا مقام مکنون لایمسه الّا المطهرون» یعنی من از آن جهت خدا را عبادت می‌کنم که او را دوست دارم و این مقام (عبادت بر اساس محبت) مقامی است پوشیده که جز پاکان کسی دیگر به آن نمی‌رسد.(5)
بنابراین بهترین راه بلکه تنها راه کسب اخلاص واقعی در عبادت، بلکه در هر کاری آن است که عبادت و هر کار مثبتی بر اساس انگیزه و محبت الهی صورت گیرد. پس این نوع پرستش، در واقع یک نوع عشق و محبت واقعی و الهی است و هر گاه عبادت از روی عشق و محبت باشد، ‌عبادت خالصانه خواهد بود. چون چنین عبادتی در قید و اسارت هوای بهشت و یا ترس از دوزخ نیست، بلکه عبادت آزادانه است.
در این رابطه زیباتر و دل‌انگیزتر و آموزنده‌تر و پرجاذبه‌تر از هر کلامی، سخن عارف بزرگ حضرت امام خمینی (ره) است که می‌گوید: «ای بی‌چارة بی‌خبر از معارف الهی که جز اداره شهوت و غضب خود، چیزی دیگر نمی‌فهمی، تو مقدس مواظب به ذکر، و ورد و مستحبات و واجبات وتارک مکروهات و محرمات و متخلق به اخلاق حسنه، در ترازوی انصاف بگذار کارهایی را که می‌کنی، آیا از برای رسیدن به شهوات نفسانی و نشستن بر تختهای زمردین و هماغوش شدن با لعب‌های شوخ و شنگ بهشتی و پوشیدن لباسهای حریر و استبرق و سکنی کردن در قصرهای نیکو منظر و رسیدن به آرزوی نفسانی، آیا این ها را که تمام برای خود خواهی است، به خدا نسبت داد و پرستش حق دانست؟ آیا شما با عمله‌ای که برای مزد کار می‌کند چه فرقی دارید؟... می‌گویید نماز می‌خوانم برای تقرب به خدا، آیا این نماز شما برای نزدیکی به خداست یا برای تقرب به زنان بهشتی است و رسیدن به شهوات است؟!! فاش می‌گویم پیش عرفای بالله و اولیاء خدا تمام این نوع عبادات ما، از گناهان کبیره است. این عبادت من و تو با معصیت اهل ریا و عصیان چه فرقی دارد و تمام این عبادات ما شرک محض است و شائبه خلوص و اخلاص در آن نیست. ای عزیز نمازی که برای خاطرخواهی زن باشد (چه زن دنیایی یا بهشتی، حور العین) این نماز برای خدا نیست.»(6)
از آنچه گفته شد چند نکته درباره کسب اخلاص به خوبی معلوم گردید:
اولاً: برای کسب اخلاص باید به گونه‌ای عمل شود که انسان نه تنها برای عمل خود پاداشی را مدنظر نداشته باشد، بلکه خود عمل و کار نیک خویش را نیز نبیند.
ثانیاً: بهترین راه کسب اخلاص از نظرعلامه طباطبایی آن است که کارها و اعمال نیک بر اساس عشق و محبت به خداوند انجام گیرد. مثلاً چون خدا دوست و محبوب است او را پرستش کرد.
ثالثاً: یکی از راه‌های کسب اخلاص در حدیثی از امام صادق ـ علیه السّلام ـ چنین بازگو شده که فرمود:
«و العمل الخالص الّذی لاترید اَن یحمدک علیه احدٌ الّا الله» یعنی عمل خالص آن است که توقع نداشته باشی به خاطر آن، کسی جز خداوند تو را بستاید.(7)
رابعاً راه کسب اخلاص آن است که هر کاری با انگیزه الهی، و قصد قربت و به دور از ریا، سمعه و شهرت و مانند آن باشد و بالاترین اخلاص آن است که عمل تنها برای رضای خداوند انجام گیرد و هیچ گونه انگیزه دیگر حتی پاداش اخروی هم مورد نظر نباشد.
5. امّا راه‌های حفظ اخلاص ممکن است برای هر کسی راه خاصی برای حفظ اخلاص وجود داشته باشد که در این جا به چند نمونه اشاره می‌شود:
اولاً: یکی از بهترین راه حفظ اخلاص آن است که انسان در خود این روحیه را به وجود آورد که خداوند هیچ گونه نیازی به عبادتهای او ندارد، بلکه هر دستوری که به ما داده برای آن بوده است که ما به کمال برسیم و سعادت ابدی خود را از راه بندگی خداوند تأمین کنیم.(8)
ثانیاً: برای حفظ اخلاص باید قبل از انجام عمل نیک و بعد از آن انسان با خود و هواهای نفسانی و وسوسه‌های شیطانی جهاد و مبارزه کند و به اصطلاح همواره در سنگر جهاد اکبر باشد، و نگذارد که عمل صالح او مورد دست برد شیطان قرار گیرد و نیت خالصانه او دچار مشکل شود. چون شیطان در قدم اوّل تلاش می‌کند که انسان عمل خیری انجام ندهد. وقتی در این مرحله شکست خورد، کوشش می‌کند که اخلاص او را خراب کند. مثلاً کسی ممکن است به فقیر و یا مستمندی تنها برای رضای خدا، کمک کند و در کمک خود خالص باشد. امّا بعد از مدتی به او منت بگذارد و کمک خود را به رخ او بکشد، این سبب می ش‌ود که عمل خالصانه را که انسان انجام داده دچار مشکل کند.
ثالثاً: یکی از راه‌های حفظ اخلاص در عمل آن است که انسان همواره اعمال صالح و خیر خود را فراموش کند، به گونه‌ای که گویا آن را انجام نداده است. امّا در مقابل قصورها و تقصیرهای خود را همواره به خاطر بیاورد.

                                                                          نرم افزار پاسخ

 


پاورقی:

1. طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، بیروت، نشر موسسه اعلمی، 1423، ج 13، ص 79.
2. عبدالرزاق قاسانی، شرح منازل السایرین، قم، نشر بیدار، 1372 ش، باب اخلاص، ص 158.
3. طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، بیروت، نشر موسسه اعلمی، 1423،ج 3، ص 162.
4. طباطبایی، تفسیر المیزان، بیروت، نشر مؤسسه اعلمی، ج 11، ص 159.
5. طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، بیروت، نشر موسسه اعلمی، 1493 ق، ج 11، ص 160.
6. امام خمینی، سید روح الله، چهل حدیث، موسسه آثار امام، 1371 ش، ص 73.
7. احمدی فقیه، محمد حسن، رابطه نیت و اخلاص، چاپ اوّل، 1362 ش، ص 56.
8. امام خمینی، سید روح الله، چهل حدیث، موسسه آثار امام، 1371 ش، ص 22.