تفاوت ایمان و اسلام از دیدگاه شیعه و سنی در چیست؟
ساعت ٧:۱۳ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ۱۳ دی ۱۳٩٠   کلمات کلیدی:

پاسخ:

یکی از مباحث مهم کلامی که در جای جای قرآن کریم، به عنوان خاستگاه اصلی بحث از اصول اسلامی و اعتقادات دینی‌، از آن سخن رفته و منشأ سعادت و رستگاری و مایه ارزش اعمال آدمی قلمداد گردیده، مسئله ایمان است،‌ موضوعی که از ابتدای پیدایش مباحث مصطلح کلامی محور بحث متکلمان و فرقه‌های اسلامی قرار گرفته و رفته رفته به معرکه آرا تبدیل شده است به گونه‌ای که هر فرقه و گروه دربارة ماهیت ایمان،‌افزایش و کاهش آن، رابطه اسلام با ایمان ... به فراخور دانش و گرایش خود به بحث و اظهار نظر پرداخته‌اند.
هم‌چنان مسئله اسلام و ایمان از جهت‌های گوناگون فقهی، کلامی و... قابل بحث و تقریباً مباحث، با یکدیگر مرتبط هستند. منتها از آن جا که پرداختن به همه‌ این مسائل و ذکر ادلّه هر گروه و رد آن، مجال بیشتری می‌طلبد، ابتدا به اختصار به تعریف اسلام و ماهیت ایمان،‌از دیدگاه مذاهب اشعری، معتزله و شیعه می‌پردازیم و در پایان رابطه اسلام و ایمان را از منظر کلامی این مذاهب تنها گزارش می‌کنیم.

اسلاماسلام در لغت، به معنای فرمانپذیری و انقیاد است.(1) اما در حقیقت شرعی خود اسمی عام است ک بر دیانتی ربّانی دلالت می‌کند و برای پیرو خویش، جنبه‌های اعتقادی، سلوکی (رفتاری) قایل است.

مفهوم ایمانایمان، از نظر لغوی از ریشه «امِنَ» و مصدر باب افعال است و معنای آن تسلیم تؤأم با اطمینان است(2) از نظر اصطلاحی، سه مذهب یاد شده برای ایمان تعریف‌های گوناگونی مطرح کرده‌اند.
براساس نظر مشهور اشاعره،‌ایمان همان تصدیق و شهادت دادن به حقانیت واقعی و پذیرش آن واقعیت است و اقرار زبانی هم بیان‌گر آن است. در این مکتب امکان افزایش یا کاهش ایمان معمولاً پذیرفته شده است.(3)
اما از نظر اکثریت متکلمان شیعه ایمان، یکسان با معرفت است و ایمان، همان معرفت (علم)‌ به خداوند و رسول او و آنچه که رسول آورده است می‌باشد.(4) این عده از اندیشمندان تصدیق (پذیرفتن واقعیت را، و اقرار زبانی و انجام اعمال را خارج از مفهوم ایمان می‌دانند) اما معتزله،‌ماهیت ایمان را معرفت و تصدیق خداوند و رسول او وانجام اعمال خاصی می‌دانند.(5)
نکته شایان ذکر این است که اشاعره و شیعه، انجام اعمال را داخل در ماهیت ایمان نمی‌دانند اما رستگاری اخروی را هم بدون انجام اعمال ممکن نمی‌دانند.

رابطه اسلام و ایمانسه مذهب اشعری، معتزلی و شیعی نظریات متفاوتی در این باره مطرح کرده‌آند

اشاعرهاندیشمندان اشاعره درباره رابطه اسلام و ایمان دیدگاه واحدی ارایه نداده اند. برخی آن‌ها همانند باقلانی، ایمان را اخص از اسلام دانسته است و گفته است:‌«ایمان نوعی از اسلام است. اسلام عبارت است از تسلیم و انقیاد که ایمان نوع تسلیم قلبی و انقیاد است».(6)
براساس نظر ایشان،‌معنای ایمان، اخص از معنای اسلام است،‌به طوری که هر مؤمن، مسلمان هم هست، اما چه بسا مسلمانی که مؤمن نباشد. یعنی انقیاد قلبی نداشته باشد.
در مقابل این نظریه، تفتازانی یکی دیگر از علمای اشاعره معتقد است، اگر چه اسلام و ایمان به لحاظ مفهومی اندک تفاوتی دارند، اما به لحاظ محل صدق مساوی هستند. یعنی هر مؤمن مسلمان است و هر مسلمان،‌مؤمن.
گفتنی است آنچه که مشهور است این است که اشاعره اسلام و ایمان را به یک معنا به کار نمی‌برند و قایل به تفکیک هستند.

معتزلهبر خلاف اشاعره و شیعه که به تفکیک اسلام و ایمان معروفند، معتزله به یکی دانستن این دو، شهرت دارند. براساس نظر معتزله، عناوین دین،‌ ایمان و اسلام به لحاظ شرعی یکسانند و در قرآن کریم از هر سه تعظیم و تکریم شده است، بنابراین به یک معنا می‌باشند. افزون بر این معتزله به آیاتی از قرآن کریم استدلال می‌کند.(7)

شیعهشیخ مفید نقل می‌کند که اجماع و اتفاق شیعه بر آن است که اسلام غیر از ایمان است ایشان می‌فرمایند: امامیه اتفاق دارند که اسلام غیر از ایمان است و هر مؤمنی مسلمان است، ولی هر مسلمانی مؤمن نیست و فرق اسلام و ایمان همان گونه که در لغت هست‌ در معنای دینی هم هست. مرجئه و اصحاب حدیث این رأی را دارند، اما معتزله و بسیاری از خوارج خلاف آن را معتقد هستند و می‌گویند هر مسلمانی مؤمن است و فرقی در معنای دینی بین اسلام و ایمان نیست»(8)
نظرات علمای شیعه را درباره اسلام و ایمان چنین می‌توان خلاصه کرد:
1 . گرچه اسلام و ایمان هر دو به معنای اعتقاد به شریعت محمدی است، ولی اسلام اعتقاد غیر راسخ و ایمان اعتقاد راسخ است.
2 . اسلام اعتقاد به سه اصل توحید، نبوت و معاد است. ولی ایمان افزون بر آنها متضمن اعتقاد به عدل و امامت نیز می‌باشد.
3 . اسلام عبارت از التزام به اموری است که موجب جاری شدن احکام ظاهری از قبیل طهارت بدن و حلال بودن ذبیحه و حمل فعل مسلمان بر صحت و تجهیز و غسل و نماز جنازه و تدفین میت مسلمان و جواز نکاح و حق ارث و حفظ خون و مال و ناموس است، ولی ایمان چیزی است که موجب نجات و سعادت آخرت می‌گردد.
4 . اسلام اظهار اعتقاد و اقرار به زبان است،‌لکن ایمان، حقیقت اعتقاد و واقع آن است.
5 . اسلام صرف اعتقاد است بدون اقتران و همراهی با عمل،‌ولی ایمان اعتقاد مقرون به عمل است. به عبارت دیگر ایمان، اقرار به زبان و اعتقاد به قلب و عمل با ارکان بدن است.

                                                                               نرم افزار پاسخ

 


پاورقی:

1. قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، واژه «سلم».
2. همان، واژه «اَمِنَ».
3. جوادی، محسن، نظریه ایمان، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، ص 118.
4. همان، ص 119.
5. همان،‌ص 169.
6. همان، به نقل از تفتازانی، شرح المقاصد، ج 5، ص 221.
7. قاضی، ‌عبدالجبار، شرح الاصول الخمسه، داراحیاء التراث العربی، ص 478.
8. مفید، اوائل المقالات، بیروت، دارالمفید، ص 48.