آداب سخن گفتن‏ (بدانیم ، هر کسى پنهان است به زیر زبان خود )
ساعت ٦:٢۳ ‎ب.ظ روز شنبه ۱٠ دی ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: آداب سخن گفتن‏ ،(بدانیم ، هر کسى پنهان است به زیر زبان خود ) ،و اللّسان ترجمان الضّمیر ،و به ینکشف ما فی سرّ الباطن

قال الصّادق علیه السّلام: الکلام اظهار ما فی قلب المرء من الصّفاء و الکدر، و العلم و الجهل.

حضرت امام صادق علیه السّلام مى‏فرماید که: گویائى و تکلّم، ظاهر مى‏کند هر چه در باطن متکلّم است از صفا و کدورت، و از علم و جهل. یعنى: از کلام هر کس حال او ظاهر مى‏شود. و اگر صفاى باطن و ربط به مبدأ دارد، کلام او جز ذکر الهى و هدایت مردم و نقل حدیث و نشر مسائل علمى نخواهد بود. و اگر کلام او اکثر لغو و هجو و شعر و خبث است، دلیل قساوت قلب و عدم ربط به مبدأ است. و به همین قیاس است علم و جهل.

قال امیر المؤمنین علیه السّلام: المرء مخبوء تحت لسانه.

حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام مى‏فرماید که: هر کسى پنهان است به زیر زبان خود.

یعنى: تا حرف نزده است و متکلّم نشده است، معلوم نمى‏شود که عالم است یا جاهل؟ صالح است یا طالح؟ فزن کلامک و اعرضه على العقل، فان کان للَّه و فی الله فتکلّم به، و ان کان غیر ذلک فالسّکوت خیر منه.

مى‏فرماید که: هر گاه خواهى که متکلّم شوى به کلامى، باید که پیش از گفتن بسنجى آن حرف را به عقل خود، اگر شایسته گفتن باشد و ضرر دنیوى یا اخروى بر گفتن او مترتّب نشود، بگو: و اگر نه این چنین باشد و مظنّه ضررى در او باشد، مگو. و نگفتن او را واجب دان.

فلیس على الجوارح عبادة اخفّ مئونة، و افضل منزلة، و اعظم قدرا عند الله، من الکلام فی رضا الله و لوجهه، و نشر آلائه و نعمائه فی عباده. مى‏فرماید که: نیست هیچ عبادتى بر اعضا و جوارح، سبک‏تر از روى مؤنت و فاضل‏تر از روى قدر و مرتبه نزد خداوند عالم از کلامى که در رضاى خدا و از براى رضاى خدا گفته شود و متضمّن نشر نعمتهاى ظاهرى و باطنى الهى باشد در میان مردمان.

الا ترى انّ الله عزّ و جلّ، لم یجعل فیما بینه و بین رسله معنى یکشف ما اسرّ إلیهم من مکنونات علمه، و مخزونات وحیه غیر الکلام، و کذلک بین الرّسل و الامم.

یعنى: آیا نمى‏بینى که نگردانیده است جناب عزّت در میان خود و پیغمبران خود و همچنین میان پیغمبران و امّتهاى ایشان هیچ چیز را وسیله ظهور مکنونات و مخزونات وحى خود غیر کلام را. یعنى: شرافت مرتبه کلام از اینجا ظاهر مى‏شود که به وسیله کلام مخزونات علم الهى به انبیاى او مى‏رسد و از ایشان به امّتهاى ایشان سمت ظهور مى‏یابد.

فثبت بهذا انّه افضل الوسائل، و الطف العبادة.

و به همین ثابت شد که کلام، فاضل‏ترین وسیله‏ها است و لطیف‏ترین عبادت است.

و کذلک لا معصیة اشغل على العبد، و أسرع عقوبة عند الله، و اشدّها ملامة، و أعجلها سامة عند الخلق منه.

چون جهات خوبى کلام را ذکر کرد، جهات بدى او را نیز مى‏خواهد بیان کند.

مى‏فرماید که: از جمله بدى کلام این است که هیچ معصیتى در ترتّب مفاسد، بدتر از کلام نیست. چه، گاه باشد که به یک گفتن، جان و مال جمعى در خطر باشد. و دیگر آن که وبال و عقاب گفتن، زودتر از سایر معاصى به آدمى مى‏رسد. چه به یک کلمه ردّه، یا استخفاف شرع، استحقاق خلود جهنّم بهم مى‏رسد، و سایر معاصى و فسوق چنین نیست. چه در سایر فسوق، انتظار توبه و احتمال قبول رجوع هست. دیگر آن که کلام، سخت‏ترین معاصى است از روى ملامت بر نفس. امّا ملامت اخروى، مثل ملامتى که مترتّب شود بر گفتن ردّه و مثل او، و امّا ملامت دنیا، مثل آن که کسى در حضور جمعى، حرفى گوید که سامعان بر او استهزا و سخریّه کنند و خفیف شود و این خفّت و الم، مستمرّ است از وقت گفتن تا انقضاى عمر، که هر گاه به خاطر بیاید متأثّر مى‏شود و ملامت خود مى‏کند و بسا باشد که شدّت الم و غصّه، به کوفتهاى مهلک منجرّ شود. و نیز الم کلام و اثر او، زودتر به متکلّم مى‏رسد از الم کارهاى دیگر. چرا که معاصى دیگر، الم آنها به حسب ظاهر منحصر به آخرت است و الم کلام، هم در دنیا است و هم در آخرت، چنانکه دانستى.

و اللّسان ترجمان الضّمیر.

مى‏فرماید که: زبان، ترجمان ضمیر است که هر چه در خاطر خطور کرد، زبان او را ترجمه مى‏کند و ظاهر مى‏کند.

و صاحب خبر القلب.

و زبان، صاحب خبر دل است و هر چه در دل است، زبان خبر از او مى‏دهد.

و به ینکشف ما فی سرّ الباطن.

و به وسیله زبان ظاهر مى‏شود هر چه در باطن، مکمون و مستور است.

و علیه یحاسب الخلق یوم القیامة.

و بیشتر حساب خلایق در روز قیامت، متعلّق است به زبان و منوط است به گفتار زبان.

و الکلام خمر یسکر القلوب و العقول ما کان منه لغیر الله.

مى‏فرماید که: گفتگوئى که از براى خدا نباشد و لغو و بى‏فایده باشد، مثل خمر موجب بیهوشى عقل است و عقل را مئوف و ناقص مى‏کند.

و لیس شی‏ء احقّ بطول السّجن من اللّسان.

یعنى: نیست هیچ چیز سزاوارتر به زندان بودن در اکثر اوقات بلکه همیشه، از زبان، که زبان مستحقّ‏ترین چیزها است به زندان بودن در اکثر اوقات، بلکه به حبس مخلّد.

قال بعض الحکماء: احفظ لسانک عن خبیث الکلام، و فی غیره لا تسکت ان استطعت.

حکما گفته‏اند که: حفظ کن زبان را از گفتار بد، که ضرر دنیوى یا اخروى در او باشد، و در غیر بد، اگر توانى و خوف آزار نباشد، بگو و ساکت مباش.

فامّا السّکینة و الصّمت، فهی هیئة حسنة رفیعة من عند الله عزّ و جلّ لاهلها، و هم أمناء اسراره فی أرضه.

مى‏فرماید که: آرمیدگى و خاموشى، صفت خوب است و خوشاینده است و صاحب این دو صفت، چنانکه نزد خلق عزیز و مکرّم است، نزد خالق نیز مرتبه‏اش بلند است، و نیز صاحبان این دو صفت حفظ کننده اسرار الهى‏اند در زمین.

ممکن است که «اسرار» عبارت از این دو صفت باشد. چه، هر صفت کمالى که از مبادى عالیه به نفوس قابله، فایض مى‏شود، اسرارى است منسوب به جناب احدیّت. و مى‏تواند که مراد از «اسرار» کمالاتى باشد که به سبب این صفات، فایض مى‏شود بر نفس. چه، هر که نفسش به آرام است و خیالات باطله و توهّمات زائفه در او راه ندارد و ساکت است، البتّه خالى از ذکر و فکر نخواهد بود.

                        ترجمه مصباح الشریعة،شهید ثانی ،  ص:297 -  301