آداب مسواک کردن‏
ساعت ٥:۱٢ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۸ دی ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: آداب مسواک کردن‏ ،آلت طهارت و پاکیزگى ،عفونت دهن، موجب فساد دماغ

قال الصّادق علیه السّلام: قال النّبیّ صلّى الله علیه و آله: السّواک مطهرة للفم، و مرضاة للرّب.

حضرت امام صادق علیه السّلام مى‏فرماید که: حضرت پیغمبر صلّى الله علیه و آله فرموده است که:

مسواک، آلت طهارت و پاکیزگى دهن است و موجب تحصیل مغفرت و رضاى پروردگار عالم است.

و جعلها من السّنّة المؤکّدة.

و گردانیده است آن حضرت، مسواک را از سنّتهاى مؤکّده.

و فیها منافع کثیرة للظّاهر و الباطن ما لا یحصى لمن عقل.

یعنى: در مسواک کردن، نفعهاى ظاهرى و باطنى آن قدر هست که به حصر در نمى‏آید و عقلا از ضبط او عاجزند و بعضى از آن را ذکر خواهد کرد.

و کما تزیل ما تلوّث من أسنانک من مطعمک و مأکلک بالسّواک، کذلک أزل نجاسة ذنوبک بالتّضرّع و الخشوع، و التّهجّد و الاستغفار بالاسحار.

یعنى: چنانکه زایل مى‏کنى چرک دندان را که به سبب طعام و شراب بهم رسیده است، به چوب مسواک، همچنین زایل کن اوساخ نفس را که به سبب ارتکاب مناهى و اقتراف معاصى، بهم رسیده است در نفس، به تضرّع و زارى و به اداى‏ نماز شب و استغفار کردن در سحرها. پس یکى از فواید مسواک، این است که در حین مسواک کردن، از این معنى غافل نباشد و به خود بگوید که: هر گاه تو ظاهر خود را از کثافت چرک، پاکیزه و طاهر مى‏کنى تا سبب نفرت مردم نباشد، پس دل، که محلّ تجلّیات حقّ است و مورد حقایق و معارف الهى است، اولى است به تطهیر و تنظیف از چرک معاصى و ذنوب، پس در پى اصلاح خود شود، و در توبه و انابه تقصیر نکند.

و طهّر ظاهرک و باطنک من کدورات المخالفات، و رکوب المناهی کلّها، خالصا للَّه تعالى.

این نیز تأکید سابق است. یعنى: پاک کن ظاهر و باطن خود را، از کدوراتى که به سبب ارتکاب معاصى، بهم رسیده است، پاک کردنى از روى اخلاص و اعتقاد درست و محض از براى تقرّب به جناب او.

فانّ النّبیّ صلّى الله علیه و آله أراد باستعمالها، مثلا لاهل الیقظة.

یعنى: به درستى و راستى که مراد حضرت پیغمبر صلّى الله علیه و آله از استعمال کردن مسواک، و تأکید بر آن، نیست مگر مثلى از براى اهل بصیرت، که از خواب غفلت، بیدارى داشته باشند، تا از این طهارت صورى، به طهارت معنوى و از این نظافت جسمانى، به نظافت روحانى، منتقل شوند. چنانکه مى‏فرماید: و هو انّ السّواک نبات لطیف نظیف، و غصن شجر عذب مبارک، و الاسنان خلق، خلقه الله تعالى فی الخلق آلة و اداة للمضغ، و سببا لاشتهاء الطّعام و اصلاح المعدة، و هی جوهرة صافیة تتلوّث بصحبة تمضیغ الطّعام، و تتغیّر بها رائحة الفم، و یتولّد منها الفساد فی الدّماغ.

این فقره، اشاره است به طریق انتقال از ظاهر به باطن و از صورت به معنى و از محسوس به معقول. مى‏فرماید که: چوب مسواک، چوبى است لطیف و شاخ‏ درخت مبارکى است. و دندان را حکیم على الاطلاق، به حکمت کامله خود، خلق کرده است در حیوان، تا آلت جائیدن غذا باشد و به سبب آن، آسان شود هضم طعام در معده و موجب اصلاح معده باشد. و دندان در اصل خلقت، جوهرى است در نهایت صفا و جلا، و به تقریب جائیدن طعام چرکن و کثیف مى‏شود و به سبب کثافت او، عفونت دهن بهم مى‏رسد. و عفونت دهن، موجب فساد دماغ است.

یعنى: هر گاه مسواک کرد مؤمن زیرک، به چوب لطیف مسواک و مالید او را بر جوهر صاف پاک که دندان است، بر طرف مى‏شود از دندان، چرک و کثافت و به صفت اصلى که صفا و جلا است، عود مى‏کند. و همچنین دل مؤمن در اصل خلقت و پیش از ارتکاب معاصى، در غایت صفا و جلا است و از کدورات جسمانى و تعلّقات شهوانى و غواشى هیولانى، عارى و مجرّد است و به سبب مجاورت با بدن ظلمانى و اشتغال به تعلّقات جسمانى، ظلمت و تیرگى بهم رسانیده و مثل دندان چرکن، چرکن شده و از غذاى اصلى و قوت روحانى که ذکر خدا و به یاد او بودن است، دور مانده. و این دل را به اصطلاح عرفا «دل منکوس» مى‏گویند و عود این دل منکوس، به صفا و جلا نمى‏شود، مگر به مصقل توبه و پشیمانى و ریختن آب حسرت از چشم گریانى، و به این معنى اشارت کرد که: کذلک خلق الله القلب طاهرا صافیا، و جعل غداءه الذّکر و الفکر و الهیبة و التّعظیم، و إذا شیب القلب الصّافى فی تغذیته بالغفلة و الکدر، صقل بمصقلة التّوبة و نظّف بماء الانابة، لیعود على حالته الاولى و جوهرته الاصلیّة الصّافیة.

یعنى: همچنین خلق کرده است حکیم على الاطلاق، دل آدمى را مثل دندان در اصل خلقت، پاک و صاف و منزّه از ظلمت و تیرگى، و گردانیده غذاى او را در اصل خلقت، ذکر و فکر جناب خودش، و از عظمت و بزرگوارى او غافل نبودن. و هر گاه آلوده شد این جوهر لطیف صاف، به مجاورت بدن ظلمانى به کثافت و ظلمت، و غذاى اصلیش مبدّل شد به غفلت و نسیان از پروردگار، تدبیر عود او به صفت اولى و حالت اصلى، نیست مگر مصقل توبه و پاک کردن چرک غفلت به ریختن آب انابه و گریه، تا به لطف الهى رفته رفته، به حالت اولى و جوهر اصلى خود عود کند.

قال الله تعالى: إِنَّ الله یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ (بقره- 222).

چنانکه خداوند عالم فرموده است که: خداوند عالم دوست مى‏دارد پاکان را.

و قال النّبیّ صلّى الله علیه و آله: علیکم بالسّواک ظاهر الاسنان، و أراد هذا المعنى.

و حضرت ختمى پناه، علیه و آله صلوة الاله، مروى است که مى‏فرموده: بر شما است که مسواک کنید ظاهر دندان را، و مراد آن حضرت، تطهیر ظاهر است با تطهیر باطن و تشبیه معقول است به محسوس.

و من أناخ تفکّره على باب عتبة العبرة، فی استخراج مثل هذه الامثال فی الأصل و الفرع، فتح الله له عیون الحکمة و المزید من فضله، و الله لا یضیع أجر المحسنین.

مى‏فرماید که: هر که بخواباند، یعنى: فرود آرد فکر خود را بر آستانه در عبرت، و نظر کند در مخلوقات و خواهد که استنباط کند، مثل این مرموزات را در اصل و فرع، مى‏گشاید خداوند عالم از براى او، چشمه‏هاى حکمت و معرفت و عنایات بیرون از حدّ تقریر و بیان، به او کرامت مى‏فرماید، و به یقین و تحقیق که خداوند عالم، ضایع نمى‏گذارد مزد نیکو کاران را.

                                                  مصباح الشریعة، شهید ثانی ، ص:77 -  83